शतशः नागपत्न्यः शोभनाभरणैः भूषिताः, कम्पमानाङ्ग्यः, चलद्वलयकुण्डलाः, तत्र तेजसा प्रकाशन्ति स्म। ततः कृष्णः नागैः बहुभिः पिण्डितः, तेषां दंष्ट्राभिः विषज्वलद्वदनैः दष्टः। तं तथा पतितं नागपाशैः अभिहतम् दृष्ट्वा, गोपालाः शोकसम्भृताः, व्रजं शीघ्रं प्रत्यगच्छन्, उच्चैः विलपन्तः। "कृष्णः चेतनाहीनः, कालियसरोवरे मग्नः, नागराजेन ग्रस्तः—शीघ्रं आगच्छत, विलम्बं मा कुरुत!" इति तेषां गर्जितस्वरं श्रुत्वा, गोपालाः गोप्यः च, यशोदायाः नेतृत्वे, सरः प्रति द्रुतं ययुः। "हाय! सः कुत्र?" इति उच्चैः विलपन्त्यः, विशेषतः गोप्यः, शोकाकुलाः, यशोदया सह, त्वरितं धावन्त्यः, पतन्त्यः च गच्छन्ति स्म। नन्दः गोपालः, अन्ये गोपालाः, बलरामः च अद्भुतवीर्यः, कृष्णं द्रष्टुम् उत्सुकाः, यमुनां शीघ्रं अगच्छन्। तत्र ते कृष्णं नागराजस्य प्रभावे निष्क्रियं, नागपाशैः बद्धं, कर्तुं अशक्तं अपश्यन्। नन्दः पुत्रस्य मुखं निरीक्ष्य, अशक्तः तस्थौ; यशोदा च, सौभाग्यशालिनी, महता शोकसम्भ्रमे समाक्रान्ता अभवत्। अन्याः गोप्यः, शोकविह्वलाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, केशवम् स्नेहेन, भयकम्पितस्वरैः, सम्बोधयन्ति स्म। "यशोदया सह सर्वाः वयं अस्मिन महति सरसि प्रवेशिष्यामः; नागराजेन अनुमतिः विना व्रजं प्रतिगन्तुं न युक्तम्।" "दिनं विना सूर्यः किम्? रात्रिः विना चन्द्रः किम्? गावः विना क्षीरं किम्? व्रजः विना कृष्णः किम्? तं विना वयं गोकुलं न गच्छामः।" इत्येवं गोपीभिः उक्तं श्रुत्वा, वीर्यवान् रोहिणीसुतः, गोपालान् शोकात् मौनान् अपश्यन्। सः नन्दं दुःखसमाक्रान्तं, पुत्रमुखं निरीक्षन्तं, यशोदां च, कृष्णमहिमानुस्मरणे मूर्च्छितां, अपश्यत्। "देवाधिदेव! किमर्थं मानुषभावम् दर्शयसि? स्वस्वरूपं प्रकाशय; स्वं स्वरूपं न जानासि किम्?" इति बलरामः उवाच। "त्वं विश्वनाभिः, देवाश्रयः; त्रैलोक्यस्य स्रष्टा, संहर्ता, पालकः; त्रिवेदस्वरूपः।" "इह, कृष्ण, केवलं गोपालाः तव बन्धवः, यतोऽवतरणम्; गोप्यः उपविष्टाः—किं स्वजनान् त्यजसि?" "मानुषभावं बाल्यं च दर्शितम्; इदानीं, कृष्ण, दुष्टं तीक्ष्णदंष्ट्रं नागं जयीहि।" एवं स्मारितः कृष्णः, स्मितं मुखे कृत्वा, नागपाशान् आघात्य, स्वातन्त्र्यं प्राप्नोत्। अधो नम्य, वीर्यशाली कृष्णः, उभाभ्याम् हस्ताभ्याम् नागस्य मध्यस्थं फणं आरोहति स्म, शिरः नमित्वा तत्र नृत्यति स्म। तस्य पदाघातैः नागफणे व्रणाः अभवत्; यत्र यत्र पदं न्यस्यति, तत्र तत्र नागशिरः नमति स्म। कृष्णस्य आघातैः, प्रहारबलात् च, नागः विमूढः, चेतनाहीनः, बहु रक्तं वमन् अभवत्। तं ग्रीवाशिरसि नमितं, रक्तं मुखात् प्रवहन्तं दृष्ट्वा, नागपत्न्यः मधुसूदनं शरणं गन्तुं आगच्छन्। "देवाधिदेव! त्वं सर्वेश्वरः, परमज्योतिः, अचिन्त्यः, परमात्मांशः इति प्रसिद्धः।" "देवाः अपि यस्य स्वरूपं स्तोतुं न शक्नुवन्ति; स्त्रियः कथं तस्य स्वरूपं वर्णयन्ति?" "यस्यान्शः लघुतमः, भूमिः, आकाशः, जलम्, अग्निः, वायुः च सम्पूर्णं जगत्—कथं तं स्तोतुं शक्यते?" "तस्मात्, विश्वेश्वर, कृपां कुरु; एष नागः मुमूर्षुः—तस्मै स्वामीत्वं वरं दत्तुम् अर्हसि।" इत्येवं उक्त्वा, नागः, शरीरक्लान्तः अपि, आश्वासितः, शनैः शनैः उवाच—'देवाधिदेव, अनुग्रहं कुरु।' "त्वदीया अष्टधा ऐश्वर्यं, भगवन्, स्वाभाविकम्, अतुलम्; अहं किं स्तोत्रं करिष्यामि?" "त्वं परमः, परमसम्भवः, परमसारः; परात्परः—किं स्तोत्रं करिष्यामि?" "यथा त्वया उत्पन्नः, जातः, रूपः, स्वभावः च प्रदत्तः, तथा अहम् एवम् आचरितवान्।" "यदि अन्यथा आचरितः, देवाधिदेव, तदा तव आज्ञया दण्डः युक्तः।" "यद्यपि भगवता दण्डः दत्तः, तं सहितवान्; अन्यः वरः नास्ति, तव दण्डः एव मम वरः।" "मम बलं नष्टम्, विषं गतम्, त्वया निर्जितः; जीवितं देहि—आज्ञापय, किं करवान्?" "नाग! यमुनाजले त्वया कदापि स्थातव्यं न; तव अनुचरैः सह, समुद्रजलं गच्छ।" "समुद्रे मम पदचिह्नं तव शिरसि दृष्ट्वा, तदा गरुडः, नागशत्रुः, तव आक्रमणं न करिष्यति।" एवं नागराजं संबोध्य, श्रीहरिः तं मुक्तवान्; सः कृष्णं नमित्वा, जलनिवासं गतः। सर्वेषां प्राणिनां साक्षात्, अनुचरैः, पुत्रैः, बन्धुभिः, नागपत्न्यः सह, स्वं सरः परित्यज्य, जलनिवासं ययौ। नागस्य निर्गमे, गोपालाः गोविन्दं आलिङ्ग्य, मृत्युपर्यन्तात् पुनः प्राप्तं इव, अश्रुभिः अभिषिञ्चन्। गोपालाः विस्मयपूर्णमना, आनन्देन, कृष्णं निष्कल्मषकर्मणं स्तुतवन्तः, यमुनायाः पुनः शुभजलं दृष्ट्वा।