यत्र स विषधरः कालयः, दुष्टहृदयः, विषधरः, तिष्ठति, तं पूर्वं मया निर्जितः; निष्कासितः स समुद्रं प्रविष्टवान्। तेन सर्वा यमुनानदी, या समुद्रं प्रति प्रवहति, विषेण दूषिता; न मानवः, न पशवः, न तृषार्तः अपि तस्य उपयोगं कर्तुं शक्नुवन्ति। अतः अहं तं नागराजं विजेतुं आवश्यकं मन्ये, यथा व्रजवासिनः, यः सदा भीतः, सुखेन जीवन्तु। एतदर्थं अहं मनुष्यलोके जन्मग्रहणं कृतवान्, यः धर्ममार्गात् विचलितान् दुष्टान् संयमयितुं। अतः अहं एतस्माद् निकटे स्थितं विशालशाखायुक्तं कदम्बवृक्षं आरोह्य, विषपूर्णे तस्मिन् सरसि पतिष्यामि। एवं निश्चित्य, वस्त्रं दृढं बद्ध्वा, स शीघ्रं नागराजस्य सरसि अपतत्। तस्य पतनेन तत् सरः महद् कम्पितम्, दूरस्थवृक्षानपि वारिणा सिञ्चितवान्। ते वृक्षाः, नागस्य विषाग्निना तथा ज्वलितेन वारिणा दग्धाः, त्वरितं ज्वलितवन्तः, तेषां ज्वालाः सर्वदिशः व्याप्य स्थिताः। ततः कृष्णः बाहुभ्यां नागस्य सरः आघातयामास, तस्य शब्दं श्रुत्वा नागराजः समीपं आगच्छत्। तस्य नेत्रे क्रोधेन रक्ते, फणाः विषधाराभिः ज्वलन्त्यः, अन्यैः महाविषधरैः, रक्तवर्णैः, वातभक्षकैः सर्पैः परिवृतः। शतशः नागपत्न्यः, दिव्याभरणैः भूषिताः, कम्पमानशरीराः, कुण्डलानि चञ्चलानि, तत्र दीप्यन्ति। ततः कृष्णः तैः सर्पैः फणाभिः परिवृतः, तैः विषधारामुखैः दष्टः। तं तत्र पतितं, नागफणाभिः संकुचितं दृष्ट्वा, गोपाः शोकसम्पूर्णाः व्रजं प्रत्युत्पत्य, विलपन्तः गत्वा। "कृष्णः मूर्च्छितः, कालयस्य सरसि निमग्नः, नागराजेन भक्षितः—शीघ्रं आगच्छत, विलम्बं मा कुरुत।" इति घोषं श्रुत्वा, गोपाः, गोप्यः च, यशोदया अग्रे गच्छन्तः, शीघ्रं सरः प्रति गतवन्तः। "हा! कः सः?" इति विलपन्तः, जनाः, विशेषतः गोप्यः, दुःखार्ताः, यशोदया सह, त्वरितं, पतन्त्यः, एकत्र समागताः। नन्दगोपः, अन्ये गोपाः, रामः महाबलः, कृष्णं द्रष्टुम् उत्सुकाः, शीघ्रं यमुनां गच्छन्ति। तत्र ते कृष्णं दृष्टवन्तः, नागराजस्य प्रभावेन स्थिरं, नागफणाभिः बद्धं, कर्तुं अशक्तम्। नन्दः पुत्रस्य मुखं निरीक्ष्य, अशक्तः स्थितः; यशोदा, पुण्यशीला, अत्यन्तं व्याकुला अभवत्, हे विप्रश्रेष्ठ। अन्याः गोप्यः, शोकसम्पूर्णाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृष्णं स्नेहेन सम्बोधितवन्त्यः, भयकम्पितस्वराः। "सर्वाः यशोदया सह एतत् महत् सरः प्रवेशिष्यामः; नागराजः अनुमतिं न दत्त्वा व्रजं प्रतिगन्तुं न उचितम्।" "कः दिनः सूर्यविना? कः रात्रिः चन्द्रविना? काः गावः दुग्धविना? कः व्रजः कृष्णविना? तं विना गोकुलं प्रतिगन्तुं न शक्नुमः।" एवं गोप्याः वचनं श्रुत्वा, बलवान् रोहिणीसुतः, गोपान् दुःखार्तान् मौनान् दृष्ट्वा, अब्रवीत्। नन्दं दुःखार्तं, पुत्रमुखनिरिक्षकं, यशोदां च, कृष्णमहिमानुस्मारिणीं, व्याकुलां दृष्ट्वा, अब्रवीत्—"हे देवेश, किमर्थं मानुषं स्वभावं दर्शयसि? स्वस्वरूपं प्रकाशय; किम् आत्मानं न जानासि?" "त्वं जगन्नाभिः, देवाश्रयः; त्वं त्रैलोक्यस्य स्रष्टा, संहर्ता, रक्षकः; त्वं त्रिवेदस्वरूपः।" "इह, कृष्ण, केवलं गोपाः तव बान्धवाः, यतोऽवतारः कृतः; गोप्यः इह उपविष्टाः—किमर्थं बान्धवान् उपेक्षसि?" "मानुषं स्वभावं बाल्यं च दर्शितम्; इदानीं तं दुष्टं तीक्ष्णदंष्ट्रं सर्पं जय, हे कृष्ण।" एवं स्मारितः, कृष्णः, स्मितवदनः, नागफणाभिः आघात्य, सर्पबन्धनात् मुक्तः। कृष्णः, महाबलः, झुकित्वा, उभाभ्यां हस्ताभ्यां मध्यफणं आरोह्य, शिरसा नमित्वा, तत्र नृत्यति। तस्य पादाघातैः नागस्य फणे भग्नानि अभवन्; यत्र यत्र पादं स्थापयामास, तत्र तत्र नागस्य शिरः नमितम्। कृष्णस्य प्रहारैः, बलप्रभावैः, नागः मुमूर्षुः, बहु रक्तं वमितवान्। तं ग्रीवाशिरसि नमितं, मुखात् रक्तं वहन्तं दृष्ट्वा, नागपत्न्यः मधुसूदनं शरणं याचन्ति। "त्वं देवेश, सर्वेश्वरः, परं ज्योतिः, अचिन्त्यः, परमात्मांशः।" "देवाः अपि तं परमात्मानं स्तोतुं न शक्नुवन्ति; कथं स्त्रियः तस्य स्वरूपं वर्णयन्ति?" "यस्यान्शः एव पृथिव्यादि पंचभूतमयं विश्वं—कथं वयं तं स्तोतुं शक्नुयाम?" "तस्मात्, हे विश्वेश, कृपां दर्शय; सर्पः मुमूर्षुः—तस्य स्वामित्वं वरं दत्तुम्।" तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्पः, शरीरक्लान्तः, आश्वास्य, शनैः शनैः इदं वचनं अब्रवीत्—"हे देवदेव, अनुग्रहं कुरु।" "तव अष्टविधं ऐश्वर्यं, हे प्रभो, स्वाभाविकं, अतुलनीयम्; अहं तव स्तुतिं किम् कुर्याम्?" "त्वं परमं, परमस्य आदिः, परमस्य सारः; त्वं परात् परः—स्तुतिं किम् कुर्याम्?