यावत् महाभूमिकम्पः व्रजं न ग्रसति, तावत् व्रजवासिनः सर्वे तत्र स्थातुं निश्चयमकुर्वन्। तदनन्तरं, ‘स्वस्वकुटुम्बं शीघ्रं गच्छामः, विलम्बः न भवतु’ इति उक्त्वा, ते क्षणेनैव रथैः गोसमूहैः सह प्रस्थिताः। गोपबालकाः गोपिकाः च, समूहशः एकमेकं आहूय, त्वरितं सर्ववस्तूनि परित्यज्य निर्गच्छन्ति स्म। द्विजोत्तम, व्रजभूमिः काकैः काकीभिः च पूर्णा अभवत्; श्रीकृष्णः, अनासन्नकर्मा, तां वृन्दावनं चिन्तयामास। सः शुद्धचित्तः गोवृद्धिं इच्छन् तत्र ध्यानमकार्षीत्; तस्माद्, द्विजश्रेष्ठ, तस्मिन महान् पुण्यकालः अपि तत्र अभवत्। तत्र, नवतृणैः सर्वत्र वर्षाकालः इव अभवत्; ततः सर्वे व्रजवासिनः वृन्दावनं प्रविश्य तत्र स्थिताः। रथसंवरणानि गोशिबिराणि च अर्धचन्द्राकृत्या व्यवस्थितानि अभवन्; तत्र रामः दामोदरः च द्वौ बालौ अभिवर्धेताम्। तत्र तौ गोकुलमध्ये स्थित्वा, बाल्यक्रीडायां विहरन्तौ, मयूरपिच्छैः वनपुष्पैः च शोभायमानौ। गोपवृन्दैः सह वेणुभिः पत्रवाद्यैः च क्रीडन्तौ, काकपक्षवत् केशधारिणौ, युवावस्थायां द्वौ अग्निवत् दीप्तिमन्तौ। हसन्तौ प्रमुदितौ च तौ महान् वनं विचरन्तौ, कदाचित् सह हासयन्तौ, अन्योन्येन अन्यैः च क्रीडन्तौ। गोपसुतैः सह तौ बकान् चरयन्तौ विचरन्तौ; कालातिवाहेन सप्तवर्षपर्यन्तम् प्राप्तौ। तौ बकपालौ महाव्रजे जगतः रक्षकर्तारौ अभवताम्; ततः वर्षाकालः आगतः, आकाशः घनैः घनैः आवृतः। वृष्टिः सर्वदिशाः संयोजयन्ती इव अभवत्; पृथिवी नवपुष्पैः इन्द्रगवः इति रक्तकीटकैः च शोभिता। पन्नगमणिवत् नदीरूपा, प्रवाहात् बहिर्गता, सर्वं सर्वतः वहन्ति स्म। अनुशासनहीनानां चित्तानि नवसंपदं प्राप्तानि तद्रूपाणि अभवन्; तस्मिन ऋतौ, गोपसमानैः सह द्वौ वीरौ व्रजे देववत् क्रीडन्तौ। एकदा रामविना कृष्णः वृन्दावनं गतः; गोपवृन्दैः परिवृतः, वनपुष्पमालाभिः शोभितः, तत्र विचरति स्म। ततः सः यमुनां गतः, यस्य तरङ्गाः क्रीडन्ति स्म, तटाः फेनसमूहैः अलङ्कृताः, हास्यमिव सर्वत्र प्रसारितम्। तत्र सः अत्यद्भुतं विषाग्निबिन्दुभिः दूषितं भीषाणं सरः ददर्श, यत्र पन्नगः कालियः निवसति स्म। विषाग्निना नदीतटे वृक्षाः दग्धाः, जलस्य वातप्रेरितेन स्पर्शेन पक्षिणः अपि तप्ताः। तं भीषणदृश्यं मृत्युर्मुखं इव दृष्ट्वा, श्रीमधुसूदनः चिन्तयामास। ‘अत्र सः दुष्टहृदयः कालियः विषधरः वसति, यं पूर्वं निर्जित्य समुद्रं प्रापितवान्। तेन एषा यमुना, या समुद्रं प्रति प्रवहति, दूषिता; न मानवः, न गोः, न तृषितः, उपयोगं कर्तुं शक्नोति। अतः अहं एतं नागराजं निग्रहीतुं आवश्यकम्, यथा व्रजवासिनः भयात् मुक्ताः सुखेन जीवेयुः। एतस्मिन्निमित्ते अहं मानवलोके जन्मग्रहणं कृतवान्—दुष्टान् अनुशासितुम्।’ ‘अतः अहं अस्य समीपस्थं कदम्बवृक्षं आरोह्य, अस्मिन विषसरोवरे पतिष्यामि।’ इति निश्चय्य, वासां दृढं बद्ध्वा, सः शीघ्रं नागराजस्य सरः मध्ये अपातीत्। तस्य पतनेन तद् सरः कम्पितम्, जलं दूरस्थवृक्षान् सिञ्चितवान्। वृक्षाः विषाग्निजलेन दग्धाः, तत्क्षणात् दीप्तिमन्तः, तेषां ज्वालाः सर्वदिशः व्याप्यन्ति स्म। ततः कृष्णः बाहुभिः नागसरोवरं ताडितवान्; तस्य शब्दं श्रुत्वा नागराजः समीपमागतः। तस्य क्रोधात् रक्तलोचनः, फणाः विषप्रवाहैः दीप्तिमन्तः, अन्यैः महापन्नगैः रक्तवर्णैः वातभक्षैः परिवृतः। शतशः नागपत्नीः, भूषणैः विभूषिताः, कम्पमानाङ्गाः, कुण्डलैः झलझलायमानैः, शोभायमानाः अभवन्। ततः कृष्णः नागैः फणैः आवृतः, विषज्वलद्वदनैः दष्टः। तं पतितं नागबन्धनात् दीनं दृष्ट्वा, गोपालकाः दुःखिताः व्रजं प्रत्यागच्छन्, विलपन्तः। ‘कृष्णः चेतनाहीनः कालियसरोवरे निमग्नः, नागराजेन ग्रस्यमानः—शीघ्रं आगच्छ, विलम्बः न भवतु!’ इति घोषयन्तः। तेषां गर्जितवचनं श्रुत्वा, गोपालकाः गोपिकाः च, यशोदया अग्रे, त्वरितं सरः समीपं अगच्छन्। ‘हा! क्व सः?’ इति विलपन्तः, विशेषतः गोपिकाः, यशोदया सह, शोकात् विकलाः, त्वरितं पतन्त्यः, समागताः। नन्दः गोपालः, अन्ये गोपालकाः, अद्भुतवीर्यः रामः च, कृष्णं द्रष्टुं त्वरितं यमुनां अगच्छन्। तत्र ते कृष्णं नागराजस्य शक्त्या निष्क्रियं, नागबन्धनात् बद्धं, अकर्तुम् अशक्तं दृष्ट्वा। नन्दः पुत्रस्य मुखं निरीक्ष्य, किं कर्तुं न शक्नोति स्म; यशोदा, महाभागा, अत्यन्तं शोकविह्वला अभवत्, ऋषिसत्तम। अन्याः गोपिकाः, अश्रुपूर्णाः, दुःखात् विकलाः, तं दृष्ट्वा, केशवम् स्नेहपूर्णं भयाकुलस्वरेण सम्बोधितवन्त्यः।