गोकुले कदाचित् गोपबालकाः दृष्टवन्तः—कृष्णं रुदन्तं, पादेन ताडयन्तं च, यत्र रथः विपरीतः अभवत्। अन्यः कोऽपि तत्र कारणं नासीत्। ततः गोपाः विस्मितचित्ताः उपविष्टवन्तः; नन्दः च अत्याश्चर्याच्छिशुं समुपादाय आलिङ्गितवान्। यसोदापि, विस्मयपूर्णहृदा, भग्नभाण्डानि रथं च दधि-पुष्प-फल-शालिधान्यैः पूजयामास। तत्र गोकुले, वसुदेवस्य प्रेरणया, गर्गः गुप्तरीत्या गोपजनात् रहस्ये द्वयोः बालयोः संस्कारं कृतवान्। तेन गर्गेण, विप्रश्रेष्ठेन, ज्येष्ठः रामः इति नाम, अन्यः कृष्णः इति च नाम सम्यक् विवेचनपूर्वकं दत्तम्। अल्पकालेन, तौ बालौ बलसम्पन्नौ, क्रीडया जघनस्थलम् अभिघातितम्, विप्रैः प्रसिद्धौ अभवताम्। गोमयभस्मलेपितौ, सर्वत्र विचरन्तौ, न यसोदा न रोहिण्यपि तौ निरोधयितुं शक्ता। गोष्ठमध्ये क्रीडन्तौ, पुनः वत्सस्थानं गतौ, तस्मिन्नेव दिने नवजातवत्सानां पुच्छं आकृषन्तौ अभवताम्। यदा यसोदा तौ एकत्र क्रीडन्तौ पश्यति, तदा तयोः चञ्चलवृत्तिं निवारयितुं न शक्ता। ततः सा कुपिता, निष्पापकर्मणं कृष्णं मध्ये उरः रज्ज्वा उष्णीषे बन्धयित्वा, इदं वचनं उवाच— "यदि शक्नोषि, अतिव्यग्रवृत्त्या गच्छ।" इत्युक्त्वा गृहिणी स्वकार्याणि आरब्धवती; तस्याः तत्र व्यस्तायाः, कृष्णः उष्णीषं आकर्षन् आरभत। पद्मनयनः कृष्णः यमलार्जुनयोः वृक्षयोः मध्ये, उष्णीषं तिर्यक् आकर्षन्, गतवान्। तेन तयोः दीर्घशाखिनोः वृक्षयोः भग्नं जातम्; महान् शब्दः उत्पन्नः, तेन गोपजनाः भीताः अभवत्। वृन्दावनवासिनः त्वरितं धावित्वा, तौ महान् वृक्षौ भग्नकाण्डौ, भग्नशाखौ, भूमौ पतितौ दृष्टवन्तः। तत्र बालः, अल्पदन्तः, हसितमुखः, रज्ज्वा कटिप्रदेशे दृढं बद्धः, वृक्षयोः मध्ये स्थितः दृष्टः। तस्मात् समयात्, रज्ज्वा बन्धनात्, सः "दामोदरः" इति प्रसिद्धः अभवत्। ततः नन्दमुख्यैः गोपश्रेष्ठैः सर्वैः वृद्धैः एकत्रितम्। ते सर्वे, भीषणा अपशकुनैः व्याकुलाः, चिन्तयन्तः— "अत्र स्थातुं न युक्तम्; अन्यं महावनं गच्छामः।" इत्युक्त्वा, "अत्र बहवः अशुभाः दृश्यन्ते—पूतनायाः मृत्यु, रथस्य विपर्यासः, वृक्षयोः पतनं च—वायोः वा अन्यस्य वा कारणस्य अभावेन। अतः शीघ्रं वृन्दावनं गच्छामः।" इति निश्चित्य, "यावद् महाभूतविपत्ति व्रजं न व्याप्नोति, तावत् गन्तव्यम्।" इति सर्वे व्रजवासिनः गन्तुं संकल्पितवन्तः। "स्वस्वगृहं शीघ्रं गच्छन्तु, विलम्बः न भवतु।" इति उक्त्वा, क्षणेन रथैः गोवृषैः च सह प्रस्थितवन्तः। गोपबालकाः गोपकन्याः च समूहशः, परस्परं आह्वयन्तः, क्षणेन सर्वं द्रव्यं परित्यज्य निर्गतवन्तः। ततः व्रजभूमिः काकैः काकीनिभिः च पूर्णा अभवत्; वृन्दावनं भगवत्कृष्णेन, अनायासकर्मणा, चिन्तितम्। सः शुद्धचित्तः, गोवर्धनस्य वृद्धिं कामयन्, तत्र ध्यानं कृतवान्। तस्मात्, धर्मसमये अपि, तत्र नवानि तृणानि सर्वत्र वृष्टिकालवत् अभवन्; ततः सर्वे व्रजवासिनः वृन्दावनं प्रविष्टवन्तः। रथानां गोष्ठानां च विन्यासः अर्धचन्द्राकृतिः अभवत्; तत्र रामः दामोदरः च बाल्ये वर्धितौ। गोष्ठे तौ स्थित्वा, वनमालाविलसितौ, मोरपिच्छैः वनपुष्पैः च शोभितौ, बालक्रीडायाम् विचरन्तौ। गोपवृन्दैः बांसुरीपर्णवाद्यैः च संगीतं कृत्वा, काकपक्षसदृशकेशौ, यौवनदीप्तौ द्वौ अग्निवत् विराजितौ। हास्येन आनन्देन च, तौ महावने विचरन्तौ, कदाचित् सह हास्यं कृत्वा, अन्यैः सह क्रीडन्तौ। गोपसुतैः सह वत्सान् चरयन्तौ, काले गच्छति, सप्तवर्षपर्यन्तं प्राप्तवन्तौ। तौ वत्सपालकौ, महाव्रजस्य जगतः रक्षकौ अभवताम्। ततः वृष्टिकालः आगतः; आकाशः मेघसमूहैः आवृतः अभवत्। सर्वदिशाः मिलित्वा वर्षा अभवत्; पृथिवी नवपुष्पैः इन्द्रगोपैः च शोभिता। मरकतस्य रत्नैः शोभा यथा, नद्यः मार्गात् विक्षिप्ताः, सर्वं अपवाहयन्त्यः अभवन्। अनुशासनहीनानां चित्तानि नवसंपदं प्राप्तानि तद्वत् अभवन्। तस्मिन्काले, इच्छया, तौ बलिनौ गोपसमानैः सह व्रजे दिव्यवत् क्रीडितवन्तौ। एकदा, रामं विना, कृष्णः वृन्दावनं गतः; गोपैः परिवृतः, वनपुष्पमाल्यैः शोभितः, तत्र विचरन् अभवत्। ततः यमुनां गतः, यस्याः तरङ्गाः क्रीडायमानाः, तीराः फेनसमूहैः भूषिताः, सर्वत्र हास्यमिव। तत्र सः अत्यभीषणं सरः दृष्टवान्, विषाग्निबिन्दुभिः दूषितम्, अत्यद्भुतं, कालियसर्पस्य निवासम्। तत्र विषाग्निना दग्धाः तीरस्थवृक्षाः, जलसिक्तया वातेन पक्षिणः अपि तप्ताः अभवन्। तं भीषणं दृश्यं, मृत्युमुखसदृशं दृष्ट्वा, भगवतः मधुसूदनस्य मनः चिन्तायाम् प्रविष्टम्।