ततः सा प्रमुदिता हास्यं कृत्वा महर्षिं प्राह—“धर्मविदां श्रेष्ठ, किं तव अद्य दिवसं गतं? एषा कथा न विस्मयं जनयति; कस्य इदं कथ्यते?” प्रातःकाले, भगवन्, त्वं रम्ये नदीतीरे आगतः; अहं त्वां ददर्शं, सुमध्याम्, तव आश्रमं प्रविष्टवान्। इदानीं सायं समयः प्राप्तः, दिवसं गतं; किं हास्यस्य कारणम्? सत्यम् वद, किमिदं स्थितिः? प्रभाते आगतः असि, ब्रह्मन्, एषा सत्यं, न मिथ्या; किन्तु अद्य तस्मिन्नेव काले, शतशः वर्षाणि गता त्वया। ततः कम्पमानः ऋषिः, विशालाक्षीं तां स्त्रियम् अपृच्छत्—“भयमना, वद, कियत्कालः गतः यावत् त्वया सह अहम्?” सप्तशतानि नव च वर्षाणि, षण्मासाः अपि, त्रिदिनानि च गतानि। सत्यं वदसि, भयमना, अथवा हास्यं, शुभे? अहं केवलं एकं दिवसं तव सह व्यतीतं मन्ये। कथं मया मिथ्या कथनीयम् तव सन्निधौ, ब्रह्मन्? विशेषतः अद्य, यदा त्वया पृष्टा धर्ममार्गानुगता अस्मि। तस्याः वचनं श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठः ऋषिः, आत्मनं गर्हयन्, “धिक् धिक् मम!” इत्युक्त्वा, स्वदोषं निन्दितवान्। तपः क्षीणं, ब्रह्मविदां धनं नष्टम्, विवेकः अपहृतः, स्त्री मोहाय निर्मिता। षडूर्मातीतं ब्रह्म आत्मसंयमेन ज्ञेयम्; एषः मार्गः मया कृतः, येन महद् कामाभिलाषं जितवान्—धिक् तस्मै। सर्वाणि व्रतानि, सर्वे वेदाः, सर्वं कारणं—अद्य ग्रामनरकमार्गेण कामेन विनष्टम्। नाहं तव कोपाग्निना भस्मीकर्तुं इच्छामि, यतः सप्तपदी सख्यं मया सह कृतम्, सतां रीतिरेषा। किं तव दोषः? किं तव कर्तुम्? दोषः केवलं मम, यः असंयत इन्द्रियः अस्मि। यथा शक्रस्य तुष्ट्यर्थं मदोन्मत्तं तपः व्यर्थम् अभवत्, तथा तव दृष्ट्या, महामोहसहितया, अहं निन्द्यः अभवम्। यावत् ऋषिः तां सुमध्याम् स्त्रीं एवं वदति, सा कम्पमाना, स्वेदसिक्ताङ्गी, अत्यन्तं व्याकुला अभवत्। तां कम्पमानां, लता-समानां, स्वेदसिक्तां दृष्ट्वा, महर्षिः, कोपेन, तां प्राह—“गच्छ, गच्छ!” ततः तस्याः द्वारा तदाश्रमात् निर्गता, आकाशमार्गेण गच्छन्ती, वृक्षपत्त्रैः स्वेदं अपोहति स्म। युवती वृक्षाद् वृक्षं गत्वा, कोमलानि रक्तपत्त्राणि उपयुज्य, स्वेदसिक्ताङ्गं अपोहति स्म। ततः ऋषिणा बीजं तस्याः शरीरे स्थापितम्, तत् स्वेदरूपेण अङ्गात् निष्पन्नम्। वृक्षैः तद् गर्भं गृहीतम्, मारुतः तं एकीकृतवान्; सोमेन गोभिः च पोषितम्, शनैः शनैः वर्धितम्। स्त्री वृक्षैः उत्पन्ना, मारिषा नाम्ना, सुनेत्रा, प्राचेतसस्य पत्नी अभवत्, दक्षस्य माता च, द्विजश्रेष्ठ। ततः पुण्यात्मा कण्डुः, यदा तस्य तपः क्षीणम्, ऋषिसत्तम, विष्णोः पुरुषोत्तमाख्यं स्थानं गतः। दक्षिणे समुद्रतीरे, मोक्षप्रदं, दुर्लभं भूमौ, सर्वकामफलप्रदं, परमं क्षेत्रं ददर्श। तत् रम्यं, शिलासिक्तं, केतकिवनैः शोभितम्, नानावृक्षलतायुतम्, बहुपक्षिसंनादितम्, शुभम्। सर्वत्र सुलभगमनम्, सर्वऋतुपुष्पशोभितम्, सर्वसुखप्रदं, पुण्यं, सर्वगुणनिधिः। तत्र पूर्वं भृग्वादिभिः, ऋषिभिः, सिद्धैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः, यक्षैः, मोक्षकामैः सेवितम्। तत्र स हरिं ददर्श, सर्वदेवैः भूषितम्, ब्राह्मणादिभिः, सर्ववर्णैः, आश्रमवासिभिः सेवितम्। तद् क्षेत्रं, तं परमं प्रभुं दृष्ट्वा, ऋषिसत्तमः, स्वार्थसिद्धं मन्यते स्म। तत्र, मनः एकाग्रं कृत्वा, हरिं पूजयितुम् आरब्धवान्, परमं ब्रह्मजपं कृत्वा, एकाग्रचित्तः, उत्तमयोगी, ऋषिसत्तमः। ऋषे, परमं पुण्यं ब्रह्मजपं श्रोतुम् इच्छामः, येन केशवः कण्डुना जपेन पूजितः। विष्णुः परः परात् परः, अनन्तः, सर्वातीतः; सः परमात्मा, ब्रह्म, सर्वोत्तमः, परात् अपि परः। सः कारणम्, कारणानां कारणे स्थितः; तस्य अपि कारणम्, सर्वकारणानां कारणम्; सः कार्यः अपि, अत्र बहुरूपः, सर्वकर्मकृद्। सः ब्रह्म, भगवान्, सर्वभूतसारः, अक्षरः, सर्वप्राणिनां स्वामी, अव्ययः; सः नित्यः, अजातः विष्णुः, सर्वक्षयातीतः। यथा सः अक्षरः, अजातः, नित्यः ब्रह्म, परमपुरुषः, तथा मम रागादिदोषाः शान्ताः सन्तु। ऋषेः परमं ब्रह्मजपं श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठ, तस्य दृढां परमां भक्तिं ज्ञात्वा, परमपुरुषः— परमस्नेहेन, भक्तवत्सलः भगवान्, तं समीपं गतवान्, मधुसूदन। गम्भीरध्वनिना, सर्वदिक्प्रसारितया, गरुडारूढः, विनतासुतः, ब्राह्मणान् प्राह। “ऋषे, वद, परमं कामम्, यद्यद् मनसि अस्ति; अहं वरदः आगतः, वरं वृणु, दृढव्रत।” देवेशस्य, चक्रपाणेः, वचः श्रुत्वा, सः त्वरितं नेत्रौ उद्घाट्य, हरिं पुरतः स्थितं ददर्श।