करन्दवहंसकाकपोतैः कूर्मैः मद्गुभिः च जलचरैः अन्यैः च समन्तात् विततान् तं वनं सा रमणी विचित्रैः पक्षिभिः सह शनैः शनैः विचरन्ती तं अद्भुतं रम्यं च वनं दृष्ट्वा विस्मयविस्तीर्णनेत्रा उत्तमा स्त्री अभवत्। तदा सा वायुः, कामः, वसन्तः च त्रीन् देवतान् सम्बोध्य, "भिन्नं भिन्नं सहाय्यं मे कुरुत," इति प्रार्थयामास। तस्याः वचनं श्रुत्वा देवैः "तथास्तु" इति उत्तरं दत्तम्। तदा सा अब्रवीत्, "आज्य अहं यत्र स मुनिः स्थितः तत्र गमिष्यामि।" "आज्य अहं तं यः इन्द्रियाणि अश्वानिव निगृह्य, कृशशरीरः, कामबाणतेजसा दीप्तः, कामस्य सारथिं करिष्यामि।" "स ब्रह्मा वा जनार्दनः वा नीललोहितः अपि वा भवतु—आज्य अहं तं कामबाणैः विह्वलितं करिष्यामि।" इति उक्त्वा सा यत्र स मुनिः तत्र अगच्छत्। तस्य तपःबलात् तस्य आश्रमः व्याघ्रादिभिः मुक्तः अभवत्। तीरे स्थित्वा, कोकिलपुरुषस्य मधुरतया सा क्षणं तत्र तस्थौ; ततः उत्तमा अप्सरा गायितुं आरब्धवती। ततः वसन्तः अकालं कोकिलानां मधुरं मोहकं च स्वरं निर्मितवान्। मलयाचलवासिनी सुरभिवायुर्मृदुलं प्रवाहितवती, शुद्धानि पुष्पाणि उच्चानि नीचानि च पतितानि। पुष्पबाणधारी कामः समीपं गत्वा तस्य मुनेः मनः अपि विक्षिप्तवान्। गायनध्वनिं श्रुत्वा, स मुनिः विस्मितचित्तः तत्र अगच्छत्, यत्र सा सुब्रह्मणी स्थित्वा कामबाणैः पीडितः। तां दृष्ट्वा, स विस्मयविस्तीर्णनेत्रः, उत्तरीयं पतितम्, रोमाञ्चितशरीरः, विक्षिप्तः, तां अपृच्छत्—"कः त्वं, कस्य वा, शोभनस्मिते, सौभाग्यशालिनि? मम मनः हरसि, सुब्रह्मणी। सत्यम् वद, तन्वङ्गि।" तदा सा अब्रवीत्—"अहं तव दासी, पुष्पार्थं आगता। शीघ्रं आज्ञापय—किं ते आदेशे कर्तव्यम्?" तस्याः वचनं श्रुत्वा, स मुनिः आत्मनिग्रहं त्यक्त्वा, मोहितः, तां युवतीं हस्तेन गृह्य स्वाश्रमं प्रविष्टवान्। ततः, द्विजश्रेष्ठ, कामः, वायुः, वसन्तः च, स्वकार्यं सम्पाद्य, यथागतं दिवं गताः। ते हरीं सर्वं यत् सा अप्सरा च मुनिः च कृतवन्तौ, निवेदितवन्तः। ततः शक्रः देवाः च तद् श्रुत्वा हृष्टाः सन्तुष्टाः च अभवन्। कण्डुः, तया सह आश्रमं प्रविश्य, परमं रूपं धारयामास, यथा स कामदेवः। दिव्यैः आभूषणैः शोभितः, सौन्दर्ययुक्तः, नवयौवनसम्पन्नः, षोडशवयस्करूपधारी अभवत्। दिव्यवस्त्राणि धृत्वा, सुरसुमाल्यगन्धयुक्तः, सर्वैः भोगैः समन्वितः, तपःबलात् सहसा तं रूपं धारयामास। तस्य वीर्यं दृष्ट्वा, सा स्त्री परमविस्मयेन पूर्णा अभवत्—"अहो, तस्य तपसो बलम्!" इति उक्त्वा हृष्टा अभवत्। स्नानं, सन्ध्यावन्दनं, जपः, होमः, स्वाध्यायः, देवपूजा, व्रतम्, उपवासः, नियमः, ध्यानम्—एतानि सर्वाणि, मुनेः श्रेष्ठ, स त्यक्त्वा, हृष्टः, तया सह दिनं रात्रिं च रममाणः, कामेन हृतहृदयः, तपसो लयमपि न वेदितवान्। सन्ध्या, रात्रिः, दिवसः, पक्षः, मासः, ऋतुः, संवत्सरः च—कालस्य गमनं न वेदितवान्, तस्य मनः सुखे लीनम्। सा, कामकलासु निपुणा, द्विजश्रेष्ठ, तं तुष्ट्या गूढं वाक्यैः कामोत्थैः मोहयामास, शोकवती। एवं कण्डुः गृहेषु आसक्तः, तया सह मन्दरकन्दर्यां शताधिकं वर्षाणि रममाणः, मुनिश्रेष्ठ। सा तं अभ्युवाच—"स्वर्गं गन्तुम् इच्छामि, ब्रह्मन्, अनुग्रहं कुरु, गन्तुं अनुमन्यस्व।" तस्याः वचनं श्रुत्वा, स मुनिः तया आसक्तः, "किञ्चित् दिनानि स्थीयन्तु, प्रिय," इति उक्तवान्। तया तेन उक्ता, सा महात्मना सह शताधिकं वर्षाणि पुनः रममाणः। पुनः सा अब्रवीत्—"अनुज्ञां देहि, भगवन्, देवस्थानं गच्छामि।" स पुनः उक्तवान्—"किञ्चित् स्थीयन्तु।" शताधिकं वर्षाणि अतीतानि, सा शुभवदना, द्विजश्रेष्ठ, स्वर्गं गता, स्मितवदना। मुनिः तया उक्तः, तं विशालाक्षीं पुनः अब्रवीत्—"इह स्थीयन्तु, सुब्रह्मणी, दीर्घकालं अनन्तरं गमिष्यसि।" शापभीत्या, सा शोभनस्फिगा, तेन सह, द्विशताधिकं वर्षाणि, अल्पतरं, तस्य सन्निधौ अवसत्। स्वर्गस्थानं गन्तुं, सौम्या स्त्री तं भगवन्तं अब्रवीत्—"स्थीयन्तु," इति। शापभीत्या, भीता, मृदुशीला, स्नेहविच्छेददुःखं जानन्ती, मुनिं न त्यक्तवती। तया सह, स महर्षिः दिनं रात्रिं च रममाणः, नित्यनूतनः तस्य प्रेम, मनः रागे निमग्नम्। एकदा, मुनिः, कृत्याय प्रेरितः, कुटीरात् निर्गतः; तस्य गच्छतः, शुभवदना, "क्व गच्छसि?" इति पप्रच्छ। स तया उक्तः, अब्रवीत्—"दिनः परिवर्तितः, शोभने; सन्ध्यावन्दनं करिष्यामि, अन्यथा कर्म च त्यक्तं भविष्यति।