सर्वेऽपि वेदपुराणेषु चास्मिन्लोके च स प्रकृतिं अतिक्रान्तः पुरुषात् अपि श्रेष्ठः इति "पुरुषोत्तमः" इत्येव नाम्ना प्रसिद्धः। यः पुराणवेदान्तयोः परमात्मा इति कथितः, स जगत्स्य हिताय स्थितः, तस्मात् "पुरुषोत्तमः" इति नाम्ना प्रसिद्धः। यत्र यत्र, धर्ममार्गे, श्मशाने, गृहे, वा चत्वरे, यः कश्चन स्वेच्छया वा अनेच्छया वा देहं त्यजति, स ततः मोक्षं प्राप्नोति। अतः, द्विजश्रेष्ठ, मोक्षकामाः सर्वैः प्रयत्नैः तस्मिन्नेव क्षेत्रे देहत्यागं सम्यक् कुर्युः। "पुरुष" नाम्नः क्षेत्रस्य महिमानं न कदापि तुल्यं न भविष्यति; तत्र देहत्यागेन दुर्लभं मोक्षं लभते। क्षेत्रस्य गुणानां केवलं अंशं मया वर्णितम्; शतवर्षेऽपि सर्वगुणान् को वा वर्णयितुं समर्थः? यदि त्वं, मुनिश्रेष्ठ, शाश्वतं मोक्षं इच्छसि, तर्हि तस्मिन्पुण्ये उत्तमे क्षेत्रे यत्नेन वासं कुरु। ब्रह्मणः अव्यक्तजन्मनः वचनं श्रुत्वा ते तत्र वासं कृतवन्तः, परमं पदं च प्राप्तवन्तः। अतः, द्विजश्रेष्ठ, मोक्षेच्छुः तत्र पुरुषनाम्नि उत्तमे क्षेत्रे यत्नेन वासं कुर्यात्। तस्मिन्नेव क्षेत्रे, मुनिश्रेष्ठ, यः सर्वभूतानां सुखदः, तत्र पुरुषोत्तमः धर्मार्थकाममोक्षफलप्रदः अस्ति। तत्र कण्डु नाम्ना एकः मुनिः आसीत्, महातेजस्वी, परमधार्मिकः, सत्यवाक्, शुद्धः, जितेन्द्रियः, सर्वभूतहिते रतः। स स्वेन्द्रियाणि क्रोधं च जित्वा, वेदवेदाङ्गेषु निपुणः, पुरुषोत्तमं सम्पूज्य परमसिद्धिं प्राप्तवान्। तत्र अन्येऽपि सिद्धमुनयः आसन्, दृढव्रताः, सर्वभूतहिते रताः, आत्मनिग्रहिणः, क्रोधजिताः, निरमर्षाः। "कण्डुः कः? कथं च स तत्र परमं पदं प्राप्तवान्?" इति मुनयः पृष्टवन्तः। तस्य कथा रम्या त्वया श्राव्या; संक्षेपेण तस्य कर्माणि कथयामि। गोमतीनदीकूलस्य शुद्धे रम्ये च स्थले, यत्र मूलफलपुष्पाणि बहुलानि, समिध्दर्भैः समुपेतम्, विविधवृक्षलताभिः शोभितम्, नानापुष्पैः प्रकाशितम्, नानापक्षिस्वनैः रम्यं, पशुगणैः आवासितम्, तत्र कण्डोः आश्रमः आसीत्, सर्वकालफलपुष्पैः समृद्धः, कदलीगुल्मैः शोभितः। तत्र स मुनिः महान् तपः अकरोत्, व्रतैः, उपवासैः, नियमैः, स्नानैः, मौनैः, आत्मनिग्रहैः च। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः अकरोत्; वर्षासु भूमौ शयनम्; शीतकाले तु शीतवस्त्रधारणेन घोरं तपः अकरोत्। तस्य तपस्याः प्रभावं दृष्ट्वा देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, विद्याधराः च विस्मिताः। कण्डोः तपस्याः तेजसा भूमिः, आकाशः, स्वर्गः च त्रीँल्लोकान् तापयामास। तं तपस्यायाम् स्थितं दृष्ट्वा देवाः "किं परमं धैर्यं! किं परमं तपः!" इति उक्तवन्तः। ततः इन्द्रसहिताः देवाः तस्य शक्त्या भयभीताः तस्य तपः विघ्नाय मन्त्रयामासुः। तेषां चिन्तां ज्ञात्वा त्रैलोक्येश्वरः इन्द्रः प्रम्लोचां रूपवतीं, यौवनगर्वितां, सुन्दरीं, आह्वयत्। सा तन्वी, सुगात्रा, पूर्णश्रोणीस्तनयुग्मा, सर्वलक्षणयुक्ता, ताम् फलनाशकः इन्द्रः उवाच—"प्रम्लोचे, शीघ्रं यत्र स मुनिः तपस्यायाम् स्थितः, तत्र गच्छ; तस्य तपः विघ्नाय तं मोदय।" सा उवाच—"देवश्रेष्ठ, तव आदेशं सदा करिष्यामि; किन्तु अत्र किञ्चित् भयम् अस्ति, जीविते सन्देहः च। स ब्रह्मचारी, अतितीक्ष्णः, तपसा दीप्तः, अग्निसूर्यसमानः; यदि क्रोधात् तस्य तपः विघ्नाय आगता अस्मि, स महाशक्तिमान् मुनिः असह्यं शापं दास्यति।" "उर्वशी, मेनका, रम्भा, घृताची, पुंजिकस्थला, विश्वाची, सहजना, पूर्वचित्ति, तिलोत्तमा, अलंबुषा, मिश्रकेशी, शशिलेखा, वामना, अप्सराः अपि यौवनरूपगर्विताः अत्र सन्ति। तन्वीः, सुन्दरमुखाः, पूर्णस्तनश्रोण्यः, कामकला-कुशलाः, ताः तत्र नियोजय।" तस्याः वचनं श्रुत्वा शचीपतिः पुनः उवाच—"अन्याः तत्र स्थास्यन्ति, त्वं तु अत्र कुशलवती।" तस्य साहाय्याय कामं, वसन्तं, वायुम् च दत्तवान्; तैः सह, सुश्रोणिः प्रम्लोचा, यत्र स महामुनिः वसति, तत्र गच्छ। शक्रस्य वचनं श्रुत्वा, सा सुन्दरनेत्रा तैः सह आकाशमार्गेण तस्य आश्रमं जगाम। तत्र आगत्य, सा रम्यं, उत्तमं वनं अपश्यत्; तपसा दीप्तं, मलरहितं मुनिं तस्य आश्रमे स्थितम् अपश्यत्। तैः सह, सा तद् वनं अपश्यत्, नन्दनवनसदृशम्, सर्वकालपुष्पैः पूर्णम्, शाखाश्रयमृगगणैः समाकीर्णम्। तत् पुण्यं, पद्मबलसम्पन्नम्, महापर्णपल्लवयुक्तम्, पक्षिस्वनैः मधुरैः पूर्णम्। सा तत्र सर्वकालफलयुक्तान् वृक्षान् अपश्यत्, सर्वकालपुष्पैः दीप्तान्, पक्षिस्वनैः निनादितान्।