युगप्रभावेण जात्यन्तराणि विनियोज्यन्ते। गुणैः तेषां च कर्तृभिः धर्मस्य विविधं मूलं जायते। गुणप्रभावात् उत्पत्तिश्च जयश्च भवति; तद्वत् तीर्थानां, जातीनां, वेदानां, स्वर्गमोक्षयोश्च। एवं रूपैः कर्मभिश्च भेदः जायते; कालः प्रकाशकः इति कथ्यते, देशः तु प्रकाशितः इति। यदा कालेन प्रादुर्भावः क्रियते, तदा स एव प्रादुर्भावः निश्चितं भवति, हे ब्रह्मन्, अत्र संशयः नास्ति। देवानां रूपं युगानुसारं वैदिकं भवति; एवं कर्माणि, तीर्थानि, जातयः, आश्रमव्यवस्थाश्च। सत्ययुगे तीर्थानि त्रिदेवैः पूज्यन्ते; अन्यस्मिन्युगे द्विदेवैः; द्वापरे तु एकदेवेन। कलियुगे ज्ञेयम् किञ्चिदपि नास्ति, अन्यच्च शृणु; कृतयुगे तीर्थं दैवतम्, त्रेतायां तु असुरसंज्ञितम्। द्वापरे ऋषिसदृशं तीर्थं, कलौ तु मानुषं स्मृतम्। इदानीं तव पृष्टं कारणं वक्ष्यामि, हे नारद, शृणु। या गौतमी विषये त्वया पृष्टम्, तस्य विस्तारं वक्ष्यामि। यदा गङ्गा शिवशिरसि प्राप्ता, तदा साक्षात् गङ्गा शम्भोः प्रिया अभवत्। देवस्य मनो विज्ञाय सा गङ्गा गजाननं प्रति उवाच। उमा, या त्रैलोक्येश्वरी, जगन्माता, लोकहिताय स्थिता, शान्तस्वरूपा, श्रुतिसंज्ञिता, भोगमोक्षप्रदा च। मातुः वचनं शृण्वन् गजाननः प्रत्युवाच— "माते, किं कर्तव्यं उपदिश; अहं निःसंशयं तत् करिष्यामि।" तदा उमा, महेश्वरजटावासिनं पुत्रं प्रति उवाच— "त्वया गङ्गा अवतर्यताम्; सा खलु भगवतः प्रिया।" पुनः, यत्र शिवः सदा वर्तते, तत्रैव अद्भुतरूपेण सदा स्थितः; तत्रैव नित्यं वेदाः सन्ति। तत्र सर्वे ऋषयः, मनुष्याः, पितरश्च सन्ति; अतः तत्रैव देवदेवो महेश्वरः प्रत्यावर्त्यताम्। यदा सा देवी गङ्गा निवर्तते, तदा अन्याः सर्वाः अपि निवर्तिष्यन्ति। अतः, हे पुत्र, सम्पूर्णेन भावेन शङ्करात् तां गङ्गां निवर्तय। मातुः वचनं शृण्वन् गणनाथः पुनः उवाच— "शिवः मया न निवर्तयितुं शक्यः, न च सा तस्य स्थिते सति निवर्तयितुं शक्या; देवा अपि तां न निवर्तयन्ति। जगन्माता अपि न निवर्तयितुं शक्या, अपरं कारणं अपि अस्ति— पूर्वं गङ्गा महात्मना गौतमेन अवतरिता। सः गौतमः, येन लोकपूज्यः, त्रैलोक्यहिते स्थितः, सौम्योपायेन, ब्रह्मतेजसा युक्तः, वाक्-शक्त्या च तां गङ्गां आहूतवान्।" सः गौतमः, तपसा स्तुतिभिश्च देवेशं भवम् अर्चयित्वा, शङ्करस्य तुष्टौ सति, तदा गौतमं प्रति उवाच— "वरान् वृणीष्व, शुभान् प्रियतमान्, यद् यत् मनसि तव वाञ्छितम्; यत् इच्छसि, तत् अद्य दास्यामि, हे महात्मन्।" शिवेन एवं उक्तः गौतमः, मया शृणुता, केवलं एवमुवाच— "हे जटाधर शङ्कर, गङ्गां तीर्थरूपां ददातु; अन्यः कः वरः मम आवश्यकः?" शम्भुः पुनः सर्वलोकहितकरः तम् उवाच— "त्वं स्वार्थाय किमपि न ववाञ्छिथाः; अतः दुर्लभं किञ्चिद् वृणीष्व।" तदा गौतमः, धैर्ययुक्तः, अञ्जलिं कृत्वा भवम् उवाच— "एतदेव सर्वेषां दुर्लभम्— त्वां द्रष्टुम्; तव प्रसादेन अद्य अहं तद् प्राप्तवानस्मि। तव पादस्मरणमात्रेणैव सिद्धिं प्राप्नुवन्ति बुधाः; किं पुनः साक्षात् त्वां दृष्ट्वा, हे महेश्वर?" एवं गौतमस्य वचः श्रुत्वा, प्रमुदितः भवः उवाच— "त्रैलोक्यहिताय त्वया एषः वरः अभिलषितः।" शिवः द्विजं प्रति उवाच— "त्वं स्वार्थाय न ववाञ्छिथाः, हे महात्मन्।" एवं उक्तः स ऋषिः, ध्यानं कृत्वा, शिवं प्रति पुनरुवाच। सः विनीतः, अविषण्णचित्तः, शिवभक्तिपरायणः, सर्वभूतहिताय, गौतमः देवेषु शृण्वत्सु पुनः प्रार्थयामास— "या देवी ब्रह्मगिरितः समुद्रपर्यन्तं यावत् प्रवहति, सा सर्वत्र सदा स्थातव्या, हे वृषध्वज। हे जगद्गुरो, त्वमेव फलप्रदः फलकामानां; अन्यानि तीर्थानि क्वचित् क्वचिद् शुभानि भवन्ति। यत्र तव सन्निधिः सदा, तत् स्थानं पुण्यम् उच्यते; यत्र गङ्गा तव दत्तेव जटामूले विश्राम्यति, तत्र तव सन्निध्येन सर्वाणि तीर्थानि सन्ति।" एवं गौतमवचनं श्रुत्वा, शिवः प्रमुदितः पुनरुवाच— "यत्र, येन, यथा, केन, भक्त्या यात्रास्नानदानपितृकर्माणि क्रियन्ते; शृण्वन्, पठन्, स्मरन्, हे गौतम, भक्त्या संयमेन च गोदावरीतीरे यः करोति— सप्तद्वीपवती पृथ्वी, गिरिवनकाननयुता, रत्नौषधिसमुद्रशोभिता, धर्मेण शोभिता— तत्र यः दानात् पुण्यं लभते, स एव पुण्यलाभो गोदावरीस्मरणेन लभ्यते; एष धर्मः, हे ब्रह्मन्, गोदानसमः इति प्रसिद्धः।