त्रयो गुणाः, त्रिविधाः प्रजाः, नित्याश्च देवाः, चत्वारि च वेदानि स्मृतिसंयुक्तानि—एते चत्वारः प्रसिद्धाः सन्ति। चत्वारि पुरुषार्थाः, वाक् अपि चतुर्विधा; तथा, हे नारद, गुणाश्चत्वारः समस्वभावाः। धर्मः सर्वत्र सार्वभौमोऽस्ति, धर्मो हि सनातनः; साध्यसाधनभेदेन स बहुधा गण्यते। तस्य आधारः सदा द्विविधः—देशः च कालः; कालाधिष्ठितः धर्मः नित्यम् ह्रासवृद्धियुतः। युगानुसारं धर्मस्य पादश्चतुर्थांशेन ह्रियते, हे बुद्धिमन्; तथैव, तयोः द्वयोः देशाधीनता अपि। कालाधिष्ठितो धर्मः सदा देशे प्रतिष्ठितः; युगक्षये धर्मः देशे नापि ह्रियते। यदा तयोः अभावः, धर्मः नश्यति; तस्मात् देशाधिष्ठितः धर्मः चतुर्विधरूपेण दृढः। स धर्मः तीर्थरूपेण देशेषु स्थितः; कृतयुगे धर्मः स्थलकालयोरधिष्ठानेन स्थितः। त्रेतायां धर्मः एका पदा हीनः, तस्य पादः मितेन ह्रियते; द्वापरे धर्मः भूमौ अर्धशक्त्या वर्तते। कलौ धर्मः केवलं एका पदा चलति, परं तादृशं धर्मं यो जानाति, न स हानिं प्राप्नोति। युगप्रभावेण वर्णभेदः प्रतिष्ठितः; गुणैः च तेषां कर्तृभिः धर्मस्य विविधमूलं जायते। गुणप्रभावात् उत्पत्तिः च जयश्च भवति; तथा तीर्थेषु, वर्णेषु, वेदेषु, स्वर्गे च मोक्षे च। एवं रूपकर्मभेदात् भेदः जायते; कालः प्रकाशकः उच्यते, देशः प्रकाश्यः कथ्यते। यदा कालः प्रकाशयति, तदा तदेव प्रकाश्यं जायते, हे ब्रह्मन्; अतः अत्र संशयः नास्ति। देवतानां रूपं युगानुसारं वैदिकं; तथैव कर्मणां, तीर्थानां, वर्णानां, आश्रमाणां च। सत्ययुगे तीर्थानि त्रिदेवसमेतानि लोके पूज्यन्ते; अन्यस्मिन् युगे द्विदेवसमेतानि; द्वापरे तु एकदेवतासंयुक्तानि। कलौ तु ज्ञातव्यं नास्ति, शृणु चान्यदपि; कृतयुगे तीर्थं दैवतम्, त्रेतायां तु आसुरं कथ्यते। द्वापरे ऋषिसदृशं, कलौ तु मानुषं स्मृतम्। इदानीं अन्यद् वक्ष्यामि, शृणु नारद, कारणम्। यत् त्वया गौतमीं विषये पृष्टं, तत् विस्तारतः कथयामि; यदा गङ्गा शिवशिरसि प्राप्ता, हे महर्षे। तस्मात् कालात् गङ्गा शम्भोः प्रियतमा जाता; देवस्य मनो विदित्वा सा गजाननं वाक्यमुवाच। उमा त्रैलोक्येश्वरी, जगन्माता, हितदायिनी, शान्ता, श्रुतिसंख्या, भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी च। मातुर्वचनं श्रुत्वा गजाननः प्रत्युवाच—"माते, किं कर्तव्यं, आज्ञापय; निष्कम्पं तत् करिष्यामि।" उमा पुत्रं महेश्वरजटाशयिनं प्रत्युवाच—"त्वया गङ्गा चालयितव्या; सा हि प्रभोः प्रियतमा।" पुनः प्रभुः सदा अद्भुतरूपेण तत्र वसति, हे पुत्र; यत्र शिवः तत्रैव नित्यं वेदाः सन्ति। तत्रैव ऋषयः, मनुष्याः, पितरः च; तस्मात् प्रभुं, देवदेवमहितं, प्रत्याहारय। यदा सा देवी गङ्गा निवर्तते, तदा अन्याः अपि सर्वाः नूनं निवर्तिष्यन्ति। इदानीं मम वचनं शृणु—सर्वात्मना शंकरात् तां निवर्तय। मातुर्वचनं श्रुत्वा गणनाथः पुनः उवाच—"मया शिवः न निवर्तयितुं शक्यः, न च सा निवर्तयितुं शक्या यावत् शिवः स्वयम् अस्ति; देवैः अपि तस्या निवर्तनं न शक्यते। न च जगन्माता निवर्तयितुं शक्या; अन्यः अपि कारणं—गङ्गा पूर्वं महात्मना गौतमेन चालयिता।" स जगद्वन्द्यः, त्रैलोक्यहितकरः, सौम्योपायेन, ब्रह्मतेजसा पूजितः, तेन मुनिना। स देवानां नाथं भवम् तपसा स्तुत्या च पूजयित्वा, यदा शंकरः तुष्टः, तदा गौतमं उवाच। "वरान् वृणु, कल्याणान् प्रीयमानान् यान् मनसि रोचयसे; यद् इच्छसि तत् अद्य दास्यामि, हे महात्मन्।" शिवेनैवं उक्तः गौतमः, मया श्रुतः, केवलं वाक्यमिदं प्रोवाच—"हे जटिलशंकर, गङ्गा मे देहि; अन्यः वरः मम न आवश्यकः।" पुनः शम्भुः, सर्वलोकहितकरः, तम् उवाच। "त्वया स्वार्थाय किमपि न वृतम्; तस्मात् दुर्लभं किमपि वृणु।" गौतमः धृतात्मा, अञ्जलिं कृत्वा, भवम् उवाच—"एतदेव सर्वेषां दुष्करम्—त्वां द्रष्टुम्। तव प्रसादात्, हे शंकर, अद्य अहम् एतत् प्राप्तवान्।" "तव पादस्मरणमात्रेण धीराः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति; किं पुनः साक्षात् त्वां दृष्ट्वा, हे महेश्वर?" इति गौतमे उक्ते, भवः हर्षपूर्णः उवाच—"त्रैलोक्यहितार्थं त्वया एषः वरः वृतः।