सर्वतीर्थोद्भवया या देवी सर्वतीर्थमयी गङ्गा, सा तत्र आगत्य जनानां कामान् अभिलषितान् ददाति; तस्या विशेषतः प्रभावः प्रथितः। त्रिषु लोकेषु अन्यत् किञ्चन तीर्थं अहम् अतिशयेन न मन्ये; यद् यद् मनसि चिन्त्यते, तत् तस्या प्रभावेन सिध्यति। अद्यापि तस्या महिमा कश्चन पूर्णतः वक्तुं न शक्नोति; सः भक्त्या सदा कीर्त्यते, सा हि परं ब्रह्म। अहं निश्चित्य वदामि—तस्या तीर्थात् परं नास्ति; अन्यैः तीर्थैः तस्य तुल्यत्वं कदापि न विद्यते। मम वचनेभ्यः गङ्गायाः गुणकथां मधुरामृतसमानां श्रुत्वा, हे मुनि, त्रिषु लोकेषु सर्वेषां मनः केवलं तत्रैव निवर्तते, इदं महदाश्चर्यम्। त्वं धर्मार्थकाममोक्षाणां ज्ञाता च उपदेशकश्च; वेदान् तेषां रहस्यानि च, पुराणस्मृतिशास्त्राणि च जानासि। यानि अन्यानि धर्मशास्त्राणि तव वचनेषु प्रतिष्ठितानि, तथैव तीर्थदानयज्ञतपांसि च। देवपूजामन्त्रसेवायाः मध्ये किमुत्तमं, तद्वद; यद् वदसि, तत् श्रद्धया आचर्यं, नान्यथा। मम एषा संशया, हे ब्रह्मन्, त्वया वचनेन समाधानम् अर्हति; यद् यद् मम मनसि वाञ्छितं श्रुत्वा, अहं विस्मितः अभवम्। शृणु, हे नारद, अहं धर्मस्य परं रहस्यं वक्ष्यामि; चत्वारि तीर्थानि, तथा चत्वारः युगाः। त्रयो गुणाः, त्रिविधा जनाः, नित्याः देवाः, चत्वारः वेदाः स्मृतिसंयुक्ताः—एते चत्वारः प्रसिद्धाः। चत्वारः पुरुषार्थाः, वाक् अपि चतुर्विधा; एवं, हे नारद, गुणाश्चत्वारः समाः। धर्मः सर्वत्र सार्वभौमः, सः नित्यः; साधनसाध्यभेदेन सः नानात्वेन गण्यते। तस्य आधारः द्विविधः—देशः च कालः च; कालाधिष्ठितः धर्मः सदा ह्रासवृद्ध्या युक्तः। युगानुसारं धर्मस्य पादः एकः क्षीयते, हे बुध; एवं, द्वौ अपि देशाधीनौ। कालाधिष्ठितः धर्मः सदा देशे प्रतिष्ठितः; युगक्षये धर्मः देशे न क्षीयते। यदा द्वौ न स्यातां, धर्मः नास्ति; अतः देशाधिष्ठितः धर्मः चतुर्विधरूपेण दृढः। स धर्मः तीर्थरूपेण देशे तिष्ठति; कृतयुगे धर्मः देशकालयोः धारणया दृढः। त्रेतायां धर्मः एकपादहीनः, तस्य पादः प्रमाणतः क्षीयते; द्वापरे धर्मः भूमौ अर्धशक्त्या तिष्ठति। कलौ धर्मः केवलं एकपादेन चलति; तथापि, यः एवं धर्मं वेत्ति, तस्य न कश्चित् नाशः। युगप्रभावेण वर्णभेदाः स्थापिताः; गुणकर्मभ्यः धर्मस्य नानाविधानि मूलानि। गुणप्रभावात् उत्पत्तिः च निग्रहश्च; तथा तीर्थेषु, वर्णेषु, वेदेषु, स्वर्गे च मोक्षे च। एवं रूपकर्मभेदात् भेदः जायते; कालः प्रकाशकः उच्यते, देशः प्रकाश्यः। यदा कालः प्रकाशयति, तदा तदेव प्रकाश्यं भवति, हे ब्रह्मन्; अत्र न कश्चित् संशयः। देवतारूपं युगानुसारं वेदात्मकं; तथैव कर्म, तीर्थ, वर्ण, आश्रमः च। सत्यम्, कृतयुगे त्रिदेवैः तीर्थानि लोके पूज्यन्ते; अन्यस्मिन्युगे द्विदेवैः, द्वापरे एकदेवेन। कलौ किञ्चित् ज्ञातव्यं नास्ति; शृणु अन्यत्—कृतयुगे तीर्थं दैवम्, त्रेतायां आसुरं, द्वापरे ऋषिसंज्ञितम्, कलौ मानुषं। इदानीं अन्यत् वक्ष्यामि, शृणु, हे नारद, हेतुम्। यत् त्वया गौतमीतीर्थे पृष्टम्, तत् विस्तरेण वक्ष्यामि; यदा गङ्गा शिवशिरसि लब्ध्वा आगता, हे महामुने। तस्मात्कालात् गङ्गा शम्भोः प्रियतमा अभवत्; देवस्य मनः ज्ञात्वा, सा गजाननं प्रति उवाच। उमा, त्रैलोक्येश्वरी, जगन्माता, हितैषिणी, शान्ता, श्रुतिसंज्ञिता, भोगमोक्षप्रदा च। मातुः वचनं श्रुत्वा, गजाननः पुनरुवाच—“माता, किं कर्तव्यं, उपदिश; अहं निःसंशयं साधयिष्यामि।” तदा उमा महेश्वरजटावासिनं पुत्रं प्रति उवाच—“त्वया गङ्गा अवरोप्यतां; सा खलु भगवतः प्रिया।” पुनः भगवाञ्शिवः तत्र अद्भुतरूपेण सदा तिष्ठति, हे पुत्र; यत्र शिवः, तत्र नित्यं वेदाः। तत्र सर्वे ऋषयः, मनुष्या, पितरः च सन्ति; अतः भगवन्तं महेश्वरं निवर्तय। यदा सा देवी गङ्गा निवर्तते, तदा अन्याः अपि सर्वाः निवर्तन्ति एव। इदानीं मम वचनं शृणु—समग्रेण चेतसा तां शङ्करात् निवर्तय। मातुः वचनं श्रुत्वा, गणेश्वरः पुनरुवाच—“मया शिवः न निवर्तयितुं शक्यः, न च सा तस्मिन् स्थिते निवर्तयितुं शक्या; देवाः अपि तां न निवर्तयन्ति। न च जगन्माता निवर्तयितुं शक्या, अन्यश्च हेतुः अस्ति—पूर्वं गङ्गा महात्मना गौतमेन अवरोपिता।