यावत् सा दिव्या नदी सागरं प्रति प्रवहति, तावत् मया तत्र स्थितानि तीर्थानि, यानि गुह्यानि पुण्यानि च, संक्षेपेणोक्तानि। गौतमी या वेदेषु, पुराणेषु, मुनिभिः च जगति च पूजिता, तस्याः अद्भुतमहिमानं पूर्णतया वर्णयितुं कः समर्थः, हे नारद? तस्याः माहात्म्यं यः भक्त्या प्रयाति तस्य किञ्चित् दोषः नास्ति—न संशयः। अतः लोकहिताय केवलं संक्षेपेण सूचितम्, न तु विस्तारतः निरूपितम्। तस्याः प्रत्येकस्य तीर्थस्य शक्तिं को वर्णयितुं समर्थः? विष्णुः लक्ष्मीपतिः, सोमेश्वरश्च, अपि न पर्याप्तौ। काले काले च देशे देशे पुण्यगुणयुक्तानि तीर्थानि उत्पद्यन्ते, हे विप्र, किन्तु गौतमी सदा सर्वेषां हिताय भवति। सा सर्वत्र सर्वदा पुण्या—तस्याः गुणान् कः वर्णयेत्? अतः तस्यै केवलं नमः कर्तव्यम्। एवमुक्ते नारद उवाच—“देवेश, त्रिदेवतीर्थरूपां, ब्राह्मणेन नीतां, पावनां शुभदां च गङ्गां मे कथय। सा तु विष्णोः, ईशस्य, तव च शक्त्या आदौ, मध्ये, अन्ते च, उभयोः तटयोः व्याप्य स्थित्वा, पुनः संक्षेपेण कथय, न हि मे तृप्तिः जाताऽस्ति।” पूर्वं सा कुम्भमध्ये स्थित्वा, विष्णोः पदविम् अनुगम्य, पूजिता च महेश्वरस्य जटासु न्यवसत्। ब्रह्मतेजसा सा शिवं सम्यक् पूजयित्वा, पुण्यगिरिं प्राप्तवती, ततः पूर्वदिशं सागरं प्रति प्रवृत्ता। आगत्य, सा सर्वतीर्थमयी देवी जनानां कामान् ददाति; तस्याः विशेषशक्तिः प्रसिद्धा। त्रिषु लोकेषु अन्यत् तीर्थं न मन्ये यत् तस्याः समं स्यात्; मनसि यद् चिन्त्यते, तत् तस्याः प्रभावेन सम्पद्यते। अद्यापि तस्याः माहात्म्यं कस्यापि पूर्णतया वक्तुं न शक्यते; भक्त्या सदा कीर्त्यते, सा हि परब्रह्म स्वरूपा। मम निश्चितिः—तस्याः तीर्थस्योपरीति नास्ति; अन्यैः तीर्थैः कदापि तुल्यं न स्यात्। गङ्गायाः पुण्यगुणकथां मम वचोमधुरामृतसमानां शृण्वन् अहं विस्मयं यामि, त्रिषु लोकेषु सर्वेषां मनः केवलं तत्रैव निवर्तते। त्वं धर्मार्थकाममोक्षविद्, वेदविद्, रहस्यज्ञः, पुराणस्मृतिपारगः; यानि धर्मशास्त्राणि तव वचनेषु प्रतिष्ठितानि, यथापि तीर्थदानयज्ञतपांसि, तानि सर्वाणि वेत्सि। देवपूजामन्त्रसेवानां च यत् श्रेष्ठं, तद् ब्रूहि भगवन्, यद् त्वया उक्तं, तत् भक्त्या आचरितव्यं, नान्यथा। हे ब्रह्मन्, एष मे संशयः तव वाक्येन निवार्यः; यद् इच्छितं मम मनसि श्रुत्वा, विस्मितोऽहम्। ततो ब्रह्मा उवाच—“शृणु नारद! धर्मस्य परं रहस्यं वक्ष्यामि। चत्वारः तीर्थप्रकाराः, एवं चतुर्विधानि युगानि। त्रयो गुणाः, त्रिविधाः जनाः, नित्याः देवाः, चत्वारः वेदाः स्मृतिसंयुक्ताः—एते चत्वारः प्रोक्ताः। चत्वारः पुरुषार्थाः, वाक् अपि चतुर्विधा; तथा, नारद, गुणाः चत्वारः समाः। धर्मः सर्वत्र सार्वभौमः, सः सनातनः; साध्यसाधनभेदेन सः नानाविधः दृश्यते। तस्य आधारः द्विविधः—देशः च कालः च; कालाधिष्ठितः धर्मः सदा क्षीयते वा वृद्धिं गच्छति। युगानुसारतः धर्मस्य पादश्चतुर्थांशेन क्षीयते, हे विप्र; एवं च तौ देशे अपि आश्रितौ। कालाधिष्ठितः धर्मः सदा देशे स्थितः; युगक्षये तु, देशे धर्मः न क्षीयते। यदा द्वयं नास्ति, धर्मः न भवति; अतः देशाधिष्ठितः धर्मः चतुर्विधरूपेण स्थिरो भवति। स धर्मः तीर्थरूपेण देशे स्थितः; कृतयुगे धर्मः स्थिरः, देशकालयोः संयोगवान्। त्रेतायां धर्मः एकपादहीनः, स च पादः किञ्चित् क्षीणः; द्वापरे धर्मः भूमौ अर्धशक्तिस्थितः। कलौ धर्मः केवलं एकपादेन चलति; तथापि यः एवं धर्मं वेत्ति, सः न ह्रियते। युगप्रभावात् वर्णभेदः स्थापितः; गुणकर्मभ्यः धर्मस्य विविधमूलम् उद्भवति। गुणप्रभावात् उत्पत्तिः च अतिवृत्तिः च दृश्यते; तीर्थेषु, वर्णेषु, वेदेषु, स्वर्गे च मोक्षे च। एवं रूपकर्मभेदात् भेदः जायते; कालः प्रकाशकः, देशः प्रकाश्यः इति कथ्यते। यदा कालः सृष्टिं करोति, तदा एव सृष्टिः जायते, हे ब्रह्मन्; अतः अत्र न संशयः। देवतानां रूपं युगानुसारतः वैदिकम्; तथा कर्म, तीर्थानि, वर्णाः, आश्रमाः च। सत्ययुगे तीर्थानि त्रिदेवसंयुक्तानि लोके पूज्यन्ते; अन्यस्मिन्नुगे द्विदेवयुक्तानि, द्वापरे एकदेवयुक्तानि। कलौ किञ्चित् ज्ञेयम् न, अन्यदपि शृणु; कृतयुगे तीर्थं दिव्यं, त्रेतायां असुरिकम् उक्तम्। द्वापरे ऋषिसदृशं, कलौ मानवसंज्ञितम्। इदानीं कारणं वक्ष्यामि, शृणु नारद। यद् त्वया गौतमीमुपलक्ष्य पृष्टं, तद् विस्तारतः वक्ष्यामि। यदा गङ्गा शिवार्धशिरसि स्थित्वा आगता, हे महर्षे, तस्मात् कालात् गङ्गा शम्भोः प्रियतमा जाता। तं भगवतः मनः ज्ञात्वा, सा गङ्गा गजाननं प्रति वचनम् उक्तवती।