एवं उक्त्वा तैः ऋषिभिः सोमं प्राप्य, तं वज्रधराय दत्तवन्तः। ततः शतक्रतुस्य यज्ञः समापितः। तद् देशः सोमतीर्थ इति प्रसिद्धः, तस्य पुरतः आग्नेयं नाम तीर्थम्। तत्र अग्निं महायज्ञैः सम्पूज्य, यथेष्टं मां तर्पयित्वा, मम प्रसादात् अहम् अपि तत्रैव लोकार्थं नित्यं प्रतिष्ठितः अस्मि; तथा विष्णुश्च शिवश्च तत्र सन्निहितौ। तस्मात् तद् आग्नेयम् इति कथ्यते। ततः आदित्यं नाम तीर्थं, यत्र वेदमयः सूर्यः सदा पूजनीयः। मध्याह्ने तत्र अन्येन रूपेण अहम्, शङ्करः, हरिश्च द्रष्टव्याः; अतः सर्वैः जनैः मध्याह्ने सदा नमस्कारः कर्तव्यः। सावितुः कस्य रूपेण आगमनं सन्देहः स्यात्, अतः आदित्यं नाम, ततः बार्हस्पत्यं तीर्थं। तत्र बृहस्पतिः देवैः सम्पूजितः, नानायज्ञान् कृत्वा, तद् बार्हस्पत्यं इति प्रसिद्धम्। तस्य तीर्थस्य केवलं स्मरणेनैव ग्रहशान्तिः सिध्यति; तस्मात् इन्द्रगोपरं नाम उत्तमपर्वते अन्यदपि तीर्थं विद्यते। तत्र हिमालयेन महद् लिङ्गं किञ्चिद् अन्यकारणात् प्रतिष्ठापितम्; तद् तीर्थं अद्रितीर्थं इति कथ्यते। तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वाभीष्टसिद्धिः, सर्वमङ्गलप्राप्तिश्च सिध्यति; एवं गौतमीगङ्गा ब्रह्माद्रितः प्रवहिता। यावत् सा दिव्या नदी समुद्रं प्रति प्रवहति, तावत् तत्र किञ्चिद् गोप्यं पुण्यं तीर्थं संक्षेपेण मया वर्णितम्। गौतमी या वेदपुराणमुनिभिः कीर्तिता, लोके पूजिता—तस्याः अद्भुतं माहात्म्यं कः वर्णयितुं समर्थः, हे नारद? भक्त्या यः प्रतिपद्यते तत्र, तस्य दोषः नास्ति, अत्र न संशयः; तस्मात् लोकार्थाय संक्षिप्त एव संकेतः कृतः, विस्तरेण न। तस्याः तीर्थानां शक्तिं कः प्रत्येकं वर्णयितुं समर्थः? लक्ष्मीपतिः विष्णुः, सोमेशः शिवश्च नालम्। काले काले देशे देशे पुण्यगुणयुक्तानि तीर्थानि जायन्ते, हे विप्र, परन्तु गौतमी सदा लोकेषु हितकरी। सा सर्वत्र सर्वकाले पुण्या; तस्याः गुणान् कः वर्णयेत्? अतः तस्यै केवलं नमस्करणीयम्। एतस्मिन्नन्तरे, देवेश, त्रिदेव्या गङ्गायाः पुण्यनद्याः, ब्राह्मणेन आनीतायाः, लोकार्थं पावन्याः, आख्यातुं मां ब्रूहि। सा नदी आदौ मध्ये च अन्ते च, विष्ण्वीशयोस्तव च शक्त्या, उभौ तटौ व्याप्य प्रवहति; पुनः संक्षेपेण वद, न हि मे तृप्तिरभूत्। पूर्वं सा कुम्भे स्थित्वा, विष्णोः पादानुगता, पूजिता च, ततः महेश्वरस्य जटासु निवसिता। ब्रह्मतेजसा सा शिवं पूजयित्वा, पुण्यगिरिं प्राप्तवती, तस्मात् पूर्वसागरं प्रति प्रवृत्ता। तत्र आगत्य, सा सर्वतीर्थमयी देवी, जनानां कामान् ददाति; तस्याः विशिष्टा शक्तिः। त्रिषु लोकेषु अन्यत् तीर्थं न मान्यते, यद् यच्चित्ते चिन्त्यते, तस्याः शक्त्या सिध्यति। अद्यापि तस्याः माहात्म्यं कश्चन पूर्णतया वक्तुं न शक्नोति; भक्त्या सदा कीर्त्यते, सा हि परं ब्रह्म। न मम मतिः, अन्यत् किंचित् तीर्थं तस्याः श्रेयः; अन्यैः तीर्थैः तुल्यं कदापि न स्यात्। गङ्गायाः गुणकथां मम वचः अमृतोपमां श्रुत्वा, त्रिषु लोकेषु सर्वेषां मनः तत्रैव तिष्ठति, एषा मे विचित्रा अनुभूतिर्भवति। त्वं धर्मार्थकाममोक्षविद्, वेदवेदाङ्गपुराणस्मृतिविद् च। ये अन्ये धर्मशास्त्राः, तीर्थदानयज्ञतपःसम्बन्धिनश्च, ते सर्वे तव वचनेषु प्रतिष्ठिताः। देवपूजामन्त्रसेवानां च श्रेयः किं? यद् त्वया उक्तं, तत् भक्त्या आचरितव्यं, अन्यथा न। हे ब्रह्मन्, मम एषः संशयः तव वचनेन निवार्यः; यद् इच्छितं, यद् मनसि स्थितं, श्रुत्वा विस्मितोऽस्मि। श्रुणु, हे नारद, धर्मस्य परं रहस्यं वक्ष्यामि। चत्वारि तीर्थानि, तावत् एव युगानि; त्रयः गुणाः, त्रिविधाः जनाः, नित्याः देवाः, चत्वारः वेदाः स्मृतिसंयुक्ताः, एते चत्वारः प्रसिद्धाः। चत्वारः पुरुषार्थाः, वाक् अपि चतुर्विधा; गुणाश्च चत्वारः, समस्वभावाः। धर्मः सर्वत्र सार्वभौमः, स नित्यः; साधनफलभेदात् स बहुविधः इति मन्यते। तस्य आधारः द्विविधः—देशः च कालः च; कालाधारितः धर्मः सदा ह्रस्यते वर्धते च। युगानुसारं धर्मस्य पादः एकः ह्रस्यति, तथा द्वावपि देशाधीनौ। कालाधारितः धर्मः सदा देशे प्रतिष्ठितः; युगक्षये, देशेषु न ह्रस्यति। यदा उभयोरपि अभावः, धर्मः नास्ति; तस्मात् देशाधारितः धर्मः चतुर्विधरूपेण स्थितः। स धर्मः तीर्थरूपेण देशेषु वर्तते; कृतयुगे धर्मः देशकालसमन्वितः स्थिरः। त्रेतायां धर्मः एकपादहीनः, तस्य पादः मितेन ह्रस्यते; द्वापरे धर्मः अर्धशक्त्या भूमौ स्थितः। कलौ धर्मः एकपादेन चलति; तथापि, एवं धर्मविद् न कदापि हानिं प्राप्नोति।