नारद! सप्तसु प्रसिद्धेषु संगमेṣu गङ्गासमुद्रयोश्च योगे सदा देवौ द्वौ तिष्ठतः। गौतमेश्वरनाम्नि स्थले महादेवो महेश्वरः नित्यं विराजते, तत्रापि माधवः रामया सहितः सदा वर्तते। ब्रह्मेश्वर इति ख्यातः शिवः मया लोकहिताय स्वकारणाय च तत्र प्रतिष्ठापितः। तत्र विष्णुः चक्रपाणिरिति विख्यातः, सुरैः सह मया च स्तूयमानः, देवगणैः मरुद्गणैश्च सह सन्निहितः। तद्स्थलं इन्द्रतीर्थमिति प्रसिद्धं, हयमूर्धकमिति च; तत्र विष्णुः हयस्य शीर्षे स्थितः, देवाः च तत्र सन्ति। सोमतीर्थमपि तत्, यत्र शिवः सोमेश्वर इति विख्यातः। इन्द्रस्य, सोमस्य, श्रवसः, देवर्षीणां च प्रार्थनया सोमः प्रथमं याचितः—“सोम, इन्द्राय प्रवह” इति। सप्त दिशः, सप्त सूर्याः, सप्त ऋत्विजः, सप्त आदित्याः च—एतेभ्यः सह सोमः त्रायस्व। त्वया प्राप्तेन हव्येन सोमेन त्रायस्व; शत्रवः न जेष्यन्तु, किञ्चिदपि न बाधेत। ऋषिभिः कृतैः स्तोत्रैः कश्यपः स्तुतिं वर्धयामास; सोमाय नमः, यो वनस्पतिनां पतिरजायत। अहं कविः, ततः वैद्यः; औषधीन् संप्रसाध्य, नानाविचारैः धनार्थिनः गाः इव एकत्र स्थिताः। एवं उक्त्वा ऋषिभ्यः सोमं प्राप्य, तं वज्रपाणये दत्तवन्तः; ततः शतक्रतोर्यज्ञः सम्पन्नः। तत् सोमतीर्थमिति विख्यातम्; तस्य पुरतः आग्नेयं नाम तीर्थम्। तत्र महायज्ञैः अग्निं पूजयित्वा, मां यथेष्टं तर्पयित्वा, मम प्रसादेन अहं तत्र सदा स्थितः, लोकहिताय नित्यं प्रतिष्ठितः; तथा विष्णुश्च शिवश्च तत्रैव सन्निहितौ। तस्मात् आग्नेयमिति, ततः आदित्यं, यत्र वेदात्मकः सूर्यः सदा पूज्यः। मध्याह्ने अन्यरूपेण अहं, शंकरः, हरिश्च द्रष्टव्याः; तस्मात् सर्वैः मध्याह्ने सदा नमस्कारः कर्तव्यः। सवितुः आगमनरूपे संशयात् आदित्यः नाम, ततः बृहस्पत्यं। तत्र बृहस्पतिः देवैः पूजितः, नानायज्ञैः कृतैः, तेन बृहस्पत्यं इति ख्यातम्। स्मरणमात्रेण तस्य तीर्थस्य ग्रहशान्तिः स्यात्; तस्मात् इन्द्रगोपे पर्वते अन्यदपि तीर्थं विद्यते। तत्र हिमालयेन महालिङ्गः अन्यकारणाय प्रतिष्ठितः; तद् अद्रितीर्थमिति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वकामफलमवाप्यते, शुभं च लभ्यते; एवं गौमीगङ्गा ब्रह्माद्रितः प्रवहति। यावत् या दिव्या नदी समुद्रं प्रति प्रवहति, तावत् मया संक्षेपेण तत्र गूढानि पुण्यानि तीर्थानि कथितानि। या गौमी वेदेषु, पुराणेषु, मुनिभिः च कीर्तिता, लोकैः पूजिता—नारद, कः तस्याः अद्भुतं माहात्म्यं पूर्णतः वर्णयितुं समर्थः? भक्त्या यः प्रयाति, तस्य दोषः न विद्यते, असंशयं; तस्मात् लोकहिताय संक्षिप्तमेव उक्तम्, न विस्तरः। कः खलु तस्याः प्रत्येकस्य तीर्थस्य शक्तिं वर्णयितुं समर्थः? विष्णुः लक्ष्मीपतिः, शिवः सोमेश्वरः अपि न पर्याप्तौ। काले काले स्थले स्थले तीर्थानि उद्भवन्ति, गुणयुक्तानि; परन्तु गौमी सदा जनानां हिताय वर्तते। सा सर्वत्र सर्वदा पुण्या—कः तस्याः गुणान् वर्णयितुं समर्थः? तस्मात् तस्यै केवलं नमः कर्तव्यम्। ततश्च नारद उवाच—“देवेश, त्रिदेवतीर्थरूपां गङ्गां ब्राह्मणेन आनीतां, विश्वपावन्यां पुण्यां च, कथय। सा विष्णोः, ईशस्य, तव च शक्त्या आरम्भे मध्ये अन्ते च उभयतटे व्याप्य प्रवहति; पुनः संक्षेपेण कथय, न तृप्तोऽस्मि।” पूर्वं सा कुम्भे स्थित्वा, विष्णोः पदानुगामिनी जाता, पूजिता च सती महेश्वरस्य जटासु निवासं कृतवती। ब्रह्मतेजसा शिवं सम्यगर्चयित्वा, दिव्यं पर्वतम् आगत्या, तस्मात् पूर्वसागरं प्रति प्रवृत्ता। आगत्य सा सर्वतीर्थमयी देवी जनानां कामान् ददाति; तस्याः विशेषतः शक्तिः विज्ञायते। त्रिषु लोकेषु अन्यत् तीर्थं न मन्ये, या अस्याः श्रेष्ठता; मनसि यद् इच्छ्यते, तस्याः शक्त्या तत् साध्यते। अद्यापि तस्याः महिमानं कश्चन पूर्णतः वक्तुं न शक्नोति; सदा भक्त्या कथ्यते, सा हि परब्रह्मैव। मम निश्चयः—तस्याः तीर्थात् श्रेष्ठतरं नास्ति; अन्यैः तीर्थैः न कदापि तुल्यं शक्यते। मद्वचोमधुरं गङ्गागुणकथनं श्रुत्वा, त्रिषु लोकेषु सर्वेषां मनः केवलं तत्रैव विश्राम्यति, इदं विचित्रं मे। त्वं धर्मार्थकाममोक्षवित्, वेदविद्, रहस्यज्ञः, पुराणस्मृतिपारगः च। यानि अन्यानि धर्मशास्त्राणि ते वचनेषु प्रतिष्ठितानि, तथा तीर्थदानयज्ञतपांसि अपि। ब्रह्मन्, देवपूजार्चनमन्त्रसेवानां च श्रेष्ठं किं, तत् ब्रूहि; यद् त्वया उक्तं, तत् भक्त्या आचर्यं, नान्यथा। मम एष संदेहः त्वया शमनीयः; यद् इच्छितं मम चित्ते, तत् श्रुत्वा विस्मितोऽस्मि। शृणु, नारद! धर्मस्य परं रहस्यं वक्ष्यामि—चत्वारि तीर्थानि, तथा चत्वारि युगानि।