ऋषयः सत्यम् अवेक्ष्य महत् सोमयागं समापादयन्। तस्मिन्नेव स्थले, तदा, देवानां महाबलः शत्रुरुत्पन्नः। स तु विश्रुतनाम्ना विश्वरूपः, तैः ऋषिभिः यज्ञकर्मणि प्रवृत्ते, ब्रह्मचर्यव्रतेन तपसा च समन्वितः, तान् समुपगम्य यथान्यायं सन्मानं कृत्वा, विनयेन ऋषीन् सर्वान् क्रमशः पप्रच्छ। सः उवाच—“कथयन्तु मे भवन्तः, केन प्रकारेण, यज्ञेन वा तपसा वा, मम इच्छानुकूलः, स्वार्थसिद्ध्यर्थं, देवैरपि अजेयः, महाबलः पुत्रः स्यात्?” तदा महात्मा बुद्धिमान् विश्वामित्रः प्रत्युवाच। “प्रिय, क्रियाभिः विविधाः फलप्राप्तयः सिध्यन्ति, त्रिषु हेतुषु कर्म प्रमुखं कारणं मन्यते। कर्ता तु कारणं, अन्यः अपि—द्रव्यं बीजं च—प्रोच्यते; किन्तु केवलं कर्म कारणं न विद्वांसः मन्यन्ते। कर्मणां कारणता हेतुसंपत्तौ अवलम्ब्यते, तदनुसारं फलस्य भावाभावो दृश्यते। अतः कर्मेति फलस्य कारणम्। द्विविधं कर्म विज्ञेयम्—क्रियमाणं च कृतं च; यत् करणीयं, तस्य साधनं यथानिर्दिष्टं भवति। तेषां साधनानां सत्त्वं उभयत्र कर्मणः सिद्ध्यर्थं कारणं स्यात्। यद् बुद्धिमान् कर्ता कर्मणि यत् अभिप्रायं करोति, तत् एव तस्य कारणं भवति। अभिप्रायानुसारं फलस्य निष्पत्तिः कथ्यते; यदि नियमेन कर्म कुर्वन्, अभिप्रायं विना कुर्यात्, तर्हि सर्वाणि फलानि अभिप्रायस्वरूपान्येव भवन्ति। अतः तपः, व्रतम्, दानम्, जपः, यज्ञः, अन्यानि च कर्माणि, अभिप्रायानुसारं फलानि यच्छन्ति। अभिप्रायस्वरूपेण एव फलप्रदानं निःसंशयं। त्रिविधोऽभिप्रायः—सात्त्विकः, राजसः, तामसः च; तस्य स्वभावानुसारं फलप्राप्तिः। अभिप्रायानुसारं कर्मणां स्थितिर्भवति; अतः विवेकी स्वस्य इच्छानुसारं अभिप्रायं कल्पयेत्। अनन्तरं कर्म अपि करणीयं; फलदायकः तदनुरूपं फलम् ददाति, यदि कर्ता फले प्रवृत्तः स्यात्। तत्र न कश्चित् कर्ता; स्वभावानुसारं एव जनः करोति। तदेव, द्रव्यादिकारणैः सह, गुणैः सात्त्विकादिभिः विशेष्यते। यथा कर्मणः अभिप्रायात् उत्पत्तिः, तथा तस्य फलस्य अपि अभिप्रायात् प्राप्तिः; कर्म एव धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणम्। विशेषेण भावसम्पन्नं कर्म बन्धाय वा मोक्षाय वा नयति; स्वभावानुसारं स्वकृतं कर्म इहामुत्र फलं ददाति। शीघ्रं, विभिन्नानि फलानि भावानुसारं जायन्ते; एकस्मिन्नेव द्रव्ये, भेदभावात् विविधत्वं दृश्यते। कर्ता वा भोक्ता वा, भावः एव मुख्यः; तस्मात्, भावानुसारं आचरन्, इच्छितं फलम् आप्नोति।” एवं विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा, स विश्वरूपः दीर्घकालं घोरं तपः तामसं भावं आश्रित्य अकरोत्। स तु भयंकरं कर्म अतीव घोरं च कृतवान्, येन देवाः अपि कम्पिताः; ऋषयः अपि तं पुनःपुनः वारयन्तः दृष्टवन्तः। क्रोधवशात्, तस्मिन् भीषणे कूपे भयंकरायां च वह्नौ, तं घोरं कर्म अकार्षीत्। स्वं भीषणं रूपं हृदयगुहायां स्थितं चिन्तयन्, तपस्यन्वितः, तदा देहवर्जितः शब्दः आकाशे व्यजायत—“विना जटाभिः न स वृतः अभवत्; व्यर्थं विश्वरूपः आत्मानं वह्नौ समर्पितवान्। स एव इन्द्रः अभवत्, स एव वरुणः, सर्वं सः अभवत्; आत्मानं परित्यज्य, केवलं जटाः हुत्वा, तस्मात् पापं समुत्पन्नम्। वेदे सः वृतः इति कथ्यते, सः अपि पापवान् अभवत्; को वेत्ति तस्य भीमस्य जगदधिपतेः महत्त्वम्? सः सर्वसृष्टिकर्ता, असक्तः, यदा एषः उक्तः, तदा महर्षयः तम् ‘उपशान्तः’ इति स्तुतवन्तः।” ते सर्वे, भीमं प्रभुं प्रणम्य, स्वस्वाश्रमं प्रतिययुः; विश्वरूपः तु महाबलः भीषणकर्मा, भीषणरूपधारी, तत्रैव स्थितः। सः स्वं भीषणं रूपं चिन्तयन्, आत्मानं समर्प्य, तस्मात् भीमेश्वरः देवः पुराणेषु प्रसिद्धः। तत्र स्नानं दानं च मोक्षदं निःसंशयं। यः कश्चित् एतत् हरिशङ्करप्रेम्णा पठति वा शृणोति, स सर्वपापैः विमुक्तः, तस्य चरणस्मरणं शरणं गत्वा मोक्षं लभते। गोदावरी नदी सर्वदा सर्वपापसमूहं नाशयति, सर्वत्र परमं श्रेयः ददाति, विशेषतः यत्र सा समुद्रं प्रविशति। यः गोदावर्याः समुद्रसङ्गमे स्नात्वा पुण्येन शरीरेण देहं त्यजति, स तीव्रनरकात् उद्धृत्य, भूतपूर्वेश्वरस्य पुरीं प्राप्नोति। यद् वेदान्तेन ज्ञेयं ब्रह्मरूपं पूज्यं तदेव भीमनाथः; यं दृष्ट्वा जनाः देहधारणे दुःखरूपं स्मरणं पुनरपि न गच्छन्ति। सा गङ्गा, या देवैः अपि पूज्या, सर्वैः देवैः सहानुयाता, ऋषिभिः मरुद्भिः च स्तूयमाना, कदाचित् वारुणस्य ईश्वरस्य समीपं गतवती। तत्र वसिष्ठः, जाबालिः, याज्ञवल्क्यः, क्रतुः, अङ्गिराः, दक्षः, मरीचिः, वैश्णवः, शततपाः, शौनकः, देवरातः, भृगुः, अग्निवेश्यः, अत्रिः, प्रमुखः मरीचिः च, सुधूतः, पापः, मनुः, गौतमः, कौशिकाः, तुम्बुरुः, पर्वतः, अगस्त्यः, मार्कण्डेयः, पिप्पलादः, गालवः, योगनिष्ठाश्च, सवमदः, अङ्गिरसः, ततः भार्गवाः स्मृतिप्रवीणाः, वेदेषु रम्याः, पुराणार्थविदः, महाज्ञाः, एते सर्वे दिव्यां गौतमीं नदीं जग्मुः। ते तां नदीं बहुभिः मन्त्रैः वेदमन्त्रैश्च स्तोष्यन्ति, हृष्टहृदयाः, तां समागम्य, शिवः हरिश्च ऋषीन् प्रकटौत्स्यताम्। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, मरुतः, लोकपालाश्च, कृताञ्जलिपुटाः, हरीं शङ्करं च सर्वे स्तुवन्ति।