ततः अरुन्धत्या मुख्यया सप्तर्षीणां पत्न्यः तथा तेषां पतिंसहिताः समानीयाः, तदा तव इच्छितं कार्यं अहं करिष्यामि इति उक्तं। तदनन्तरं सः “अहं लघुत्वं गच्छामि, ततः त्वया सह संयोगं करिष्यामि” इति उक्त्वा सप्तर्षीणां पत्न्यैः तथा स्वयं ऋषिभिः परिवृतः अभवत्। देवी तां तत्र आनयति स्म, सा सप्तधारा विभक्ताः अभवत्; गौतम्या नाम्नी गङ्गा सप्तधा विभक्ता समुद्रं प्रति गतवती। सप्तर्षीणां नाम्ना सप्त गङ्गाः उत्पन्नाः, यत्र स्नानं, दानं, श्रवणं, जपः च सर्वं शुभं भवति। तत्र भक्त्या स्मरणं यत् किमपि क्रियते तत्सर्वं कामान् ददाति, पापक्षयाय, भोगमोक्षलाभाय, चित्तस्य हर्षाय, त्रिषु लोकेषु तस्मात् श्रेष्ठं तीर्थं नास्ति। ऋषिसत्रं नाम ऋषिसंवादः यत्र सप्तर्षयः नारदः च तपस्याम् आसन्न्, यत्र भीमेश्वरः शिवः स्थितः। तत्र अहं देवैः, ऋषिभिः, पितृभिः च प्रशस्तं एतत् चरितं कथयिष्यामि; शृणु, अहं ते सर्वकामफलदं शुभं आख्यानं कथयामि। सप्तर्षयः, हे नारद, गङ्गां सप्तधारा विभज्य, वसिष्ठी, दक्षिणेयी, वैश्वामित्र्याद्याः नाम्नः कृताः। अन्याः वामदेवी, गौतमी मध्यस्थाः, भारद्वाजी, आत्रेयी, तथा जमदग्नीति सप्त संज्ञाः। एते महात्मनः ऋषयः तत्र स्वैः काम्यैः हविः यज्ञं कृतवन्तः। तत्र ऋषिभिः सत्यदर्शिभिः महायज्ञः कृतः; तस्मिन्नेव स्थले देवद्विषः बलवान् उत्पन्नः। सः विश्वरूपः ऋषिसत्रं समीपं गच्छन्, ब्रह्मचर्यं तपः च आचरन्, ऋषीन् नमस्कृत्य विनयेन सर्वान् क्रमशः पप्रच्छ। “कृपया मे वदत, किं यज्ञेन वा तपसा वा, पुत्रः मम जायेत, यो देवैरपि न जय्यः, मम इच्छानुसारः च भवेत?” इति। तदा महात्मा विश्रामित्रः बुद्धिमान् प्रत्युवाच। “प्रिय, क्रियायाः विविधाः फलानि सन्ति; त्रिषु कारणेषु क्रिया मुख्यं कारणं इति। ततः कर्ता कारणं, अन्यः अपि उल्लेख्यः—द्रव्यं बीजं च; किन्तु क्रियामात्रं कारणं न बुद्धिमन्तः मन्यन्ते। क्रियायाः कारणत्वं कारणसंपत्त्यनुसारं, फलं च तदनुसारं दृश्यते; अतः फलम् क्रियायाः आश्रितम्। क्रिया द्विविधा—कर्तव्या च कृतं च; यत् कर्तव्यं तस्य साधनं यद् विधीयते। तेषां साधनानां अस्तित्वं क्रियासिद्ध्याः कारणं; यत् विवेकी क्रियायां इच्छति, तत् कारणं भवति। फलं इच्छानुसारं कथ्यते; यदि नियमेण क्रिया क्रियते, इच्छारहितं चेत्, तदा फलं इच्छानुसारं न भवति, किं तु अन्यथा। अतः तपः, व्रतम्, दानं, जपः, यज्ञः, अन्यानि च कर्माणि इच्छानुसारं फलदं भवति। इच्छानुसारं फलं दत्तं भवति। इच्छा त्रिविधा—सात्त्विकी, राजसी, तामसी; फलं तदनुसारं। क्रियायाः स्थितिः इच्छानुसारं विविधा; अतः विवेकी इच्छां स्वकाम्येन योजयेत्। तदनन्तरं क्रियापि कर्तव्या; फलदाता तदनुकूलं फलम् ददाति, यदि फलभोगी तस्मिन् प्रवृत्तः। तत्र क्रियाकर्ता नास्ति, स्वभावेन एव जनः कर्म करोति; तत् द्रव्यादिकरणैः गुणैः विशिष्टं। यथा क्रियाः इच्छायाः उत्पन्नाः, तथा फलानि अपि इच्छानुसारं लभ्यन्ते; क्रिया धर्मार्थकाममोक्षानां कारणम्। क्रिया यथा वृत्त्या कृतं, मोक्षं वा बन्धं वा ददाति; स्वकर्म स्वभावानुसारं अत्र परत्र च फलं ददाति। शीघ्रं विविधं फलं वृत्त्यानुसारं लभ्यते; द्रव्यं एकं अपि वृत्तिभेदेन विविधं दृश्यते। कर्तव्यं वा भोगः वा, वृत्तिः मुख्यं; स्ववृत्त्यानुसारं कुर्यात्, तदनुसारं कामं प्राप्नुयात्।” एवं विश्रामित्रस्य उक्तिं श्रुत्वा, सः दीर्घकालं तामसी वृत्त्या घोरं तपः अकरोत्। विश्वरूपः भयङ्करं कर्म अकरोत्, यत् देवाः अपि त्रस्ताः, ऋषयः तं दृष्ट्वा पुनः पुनः तं निवारयितुं यत्नं अकरोत्। सः स्वक्रोधानुसारं तस्मिन् घोरकूपे, भयङ्करे यज्ञाग्नौ, तं घोरं कर्म अकरोत्। आत्मानं गुहायां स्थितं भीषणरूपं चिन्तयन्, तपस्यायाम् तिष्ठन्, एकः दिव्यः वाणी अव्यक्तः अभवत्। जटाभावेन सः वृत्रः न अभवत्; विश्वरूपः व्यर्थं स्वं यज्ञाग्नौ अर्पितवान्। सः एव इन्द्रः अभवत्, वरुणः अभवत्, सर्वं अभवत्; आत्मानं त्यक्त्वा केवलं जटाः अर्पितवान्, तस्मात् पापं उत्पन्नम्। सः वेदेषु वृत्रः कथ्यते, सः अपि पापी अभवत्; कोऽपि न जानाति भयङ्करस्य जगदीश्वरस्य महत्त्वम्। यः सर्वं सृजति, सङ्गेन न लिप्यते; एतद् घोषितं, महर्षयः तं ‘निवर्तकः’ इति स्तुतवन्तः। भीमेश्वरं नमस्कृत्य, ऋषयः स्वस्व आश्रमं गतवन्तः; विश्वरूपः घोरकर्मा, घोररूपः तत्र स्थितः। आत्मानं भीषणं चिन्तयन्, घोररूपं कृत्वा, स्वं अर्पितवान्; अतः भीमेश्वरः देवः पुराणेषु प्रसिद्धः। तत्र स्नानं दानं च मोक्षं ददाति—अत्र न संशयः।