सागरः, रत्नानां प्रभुः, धर्मस्य उल्लङ्घनं न कर्तुं यथार्थं मनसि चिन्तयन्, महात्मनः आगमनं विमूढः उपेक्षेत इति दोषं अवगच्छन्, उभयलोकयोः तस्य पापिनः रक्षको नास्ति इति निश्चित्य, स विनीतः, साक्षात् नम्रः, अञ्जलिं कृत्वा, सरितां रजनीं गङ्गां सम्बोधयन् इत्युवाच— "यत्रापि जलं अधोभूमौ, पृथिव्यां, वा आकाशे, तत्रापि तद् केवलं मयि प्रविशतु; अन्यद् वचनं न वदामि। मयि रत्नानि, अमृतं, पर्वताः, राक्षसाः, असुराः च; एतान् अन्यान् च भयानकान् प्राणिनः अहम् धारयामि। मयि विष्णुः लक्ष्म्या सह नित्यं शयितः; मम गत्यागतिषु किञ्चन दुष्करं नास्ति। यो गर्वात् आगतम् महात्मानं न समुत्तिष्ठेत्, धर्मात् पतितः नरकं यान्ति। अहं तेषां धारणे श्रमं न वेद्मि, अगस्त्येन पराजयम् विना; त्वं च महत्त्वेन एतान् अतीत्य स्थितासि, तथा अहम् अपि। देवी गङ्गे, समत्वेन एकत्वेन मम संगमं कुरु; बहुधा त्वया मम संयोगः न शक्यः। देवी, एकत्वेन मम सह आगच्छ; अन्यथा न; यदि त्वं बहुधा आगच्छसि, तदा विचारय।" एवं जलाधिपेन उक्तं श्रुत्वा, देवी गौतमी गङ्गा प्रत्युवाच— "यथा मम वचनं तद् कुरु। सप्तर्षीणां पत्नीनां, अरुन्धत्यादीनां, तेषां पतिभिः सह, सर्वान् आनय; तदा अहं संगमं करिष्यामि। अहं लघ्वी भविष्यामि, ततो संगमं करिष्ये।" इति उक्त्वा, सप्तर्षीणां पत्न्यः तैः ऋषिभिः सह सागरं वृताः। देवी गङ्गा तत्र आनयत्, सा सप्तधारा विभक्ता अभवत्; गौतमी गङ्गा सप्तधा विभक्ता, समुद्रं प्रति गतवती। सप्तर्षीनां नाम्ना सप्त गङ्गाः उत्पन्नाः; तत्र स्नानं, दानं, श्रवणं, पाठः च सर्वं शुभम्। भक्त्या स्मरणं यत्र यत् कृत्यं, सर्वकामफलप्रदं; त्रिषु लोकेषु, पापक्षयाय, भोगमुक्त्यर्थं, मनःसन्तोषाय, ततः श्रेष्ठं तीर्थं नास्ति। ऋषिसत्रं नाम महर्षीणां समवायः, सप्तर्षयः नारदः च तपः कृतवन्तः, तत्र भीमेश्वरः शिवः स्थितः। तत्र अहं देवैः, ऋषिभिः, पितृभिः च स्तुतं, एतत् चरित्रं कथयिष्यामि; श्रूयताम्, सर्वकामफलदं शुभं वृत्तान्तं। सप्तर्षयः, हे नारद, गङ्गां सप्तधारा कृतवन्तः— वसिष्ठी, दक्षिणेयी, वैश्वामित्री, वामदेवी, गौतमी मध्यस्था, भारद्वाजी, आत्रेयी तथा। एवं जामदग्नीति एका, सप्त नामानि; तत्र सर्वे महात्मनः ऋषयः स्वेच्छया हविषा यज्ञं कृतवन्तः। तत्र महायज्ञः सत्यदर्शिभिः ऋषिभिः सम्पन्नः। तस्मिन्नेव स्थले, देवद्विषः बलवान् शत्रुः उत्पन्नः। स विश्वरूपः, ऋषिसत्रं आगत्य, ब्रह्मचर्यं तपः च आचरन्, विनयेन सर्वान् ऋषीन् क्रमशः पप्रच्छ— "सर्वे, कृपया कथयत, केन उपायेन—यज्ञेन वा तपसा वा—मम पुत्रः देवैरपि अजेयः, बलवान्, इच्छानुकूलः, उत्पन्नः स्यात्?" ततः महाबुद्धिः विश्वामित्रः उवाच— "कर्मणः विविधाः फलाः, त्रिषु कारणेषु कर्म कारणं प्रमुखं। कर्ता कारणं, अन्यः द्रव्यं बीजं च; केवलं कर्म कारणं न मन्यन्ते बुधाः। कारणसामर्थ्येन कर्मणां कारणता; तेन फलस्य अभावः वा भावः दृश्यते। तस्मात् कर्मफलम्। कर्म द्विविधं—क्रियमाणं, कृतं च; यत् कार्यं, तस्य साधनं यत् विधीयते। तेषां साधनानां अस्तित्वं कार्यसिद्धये कारणं; यत् विवेकी कार्यं कर्तुं यत् संकल्पयति, तत् कारणं भवति। फलप्राप्तिः संकल्पानुसारिणी; यदि नियमानुसारं कर्म कृतं, संकल्पविहीनं चेत्, तदा फलानि संकल्पानुसारं अन्यथा। तस्मात् तपः, व्रतम्, दानं, जपः, यज्ञः, अन्यानि च कर्माणि, संकल्पानुसारं फलप्रदं। संकल्पस्य त्रीणि भेदाः—सात्त्विकः, राजसः, तामसः च; कर्मफलम् तदनुसारम्। कर्मणां स्थितिः संकल्पानुसारिणी; तस्मात् विवेकी इच्छानुसारं संकल्पं कुर्यात्। पश्चात् कर्म अपि कर्तव्यम्; फलदाता तदनुकूलं फलम् ददाति, यदि फलभोगी तस्मिन् फलम् प्रवृत्तः। तत्र कर्मकर्त्ता नास्ति; स्वभावानुसारं कर्म करोति; द्रव्यादिकं कारणं गुणैः सात्त्विकादिभिः विशेषितम्। यथा कर्म संकल्पात् उत्पद्यते, तथा फलानि अपि संकल्पात्; कर्म धर्मार्थकाममोक्षस्य कारणम्। कर्म विशेषभावेन मुक्त्यर्थं वा बन्धनार्थं वा; स्वकर्म स्वभावानुसारं इह परत्र च फलम् ददाति। शीघ्रं विविधफलानि भावानुसारं उत्पद्यन्ते; एकं द्रव्यं, भावभेदात् नानात्वं प्राप्नोति। कर्तव्यं वा, फलभोगं वा, भावः प्रधानः; भावानुसारं कर्म कुर्यात्, तदा इच्छितं फलम् प्राप्स्यसि।" एवं सागरस्य विनयमयम् संवादं, गङ्गायाः सप्तधा विभाजनं, सप्तर्षीणां यज्ञं, विश्वरूपस्य प्रश्नं, विश्वामित्रस्य कर्मफलविचारं च, श्रद्धया श्रूयताम्—एषा कथा पुण्यदा, सर्वकामफलप्रदा।