यदा पृथिव्यां प्रचेता: तपस्यन्ति स्म, वृक्षा: अनवृतास्तदा सर्वत्र व्यपसारिताः। तेन जीवजन्तुषु ह्रासः अभवत्। वायुः अपि चलितुं न शशाक, वृक्षैः आकाशः अपि आवृतः अभवत्। दशसहस्रवर्षाणि जीवाः गतिम् अलभन्त। एतद् श्रुत्वा प्रचेता: सर्वे तपोबलसम्पन्नाः क्रोधेन पूर्णाः स्वमुखेभ्यः वातं च अग्निं च विसृज्यन्। तदा वायुः वृक्षान् उपकृत्य तान् शोषयामास, तेषु तीक्ष्णः अग्निः तान् दग्ध्वा वृक्षविनाशः अभवत्। यदा वृक्षविनाशः अभवत्, केवलं किञ्चित् शाखाः अवशिष्टाः, तदा सोमः प्रजापतिभ्यः आगत्य तान् अभाषत्। "क्रोधं निगृह्णीत, राजन्, प्रचेता: सर्वे, भूमिः वृक्षरहिताः अभवत्—अग्निवायूः शान्तौ भवताम्। एषा कन्या, दीप्तवर्णा, वृक्षेषु रत्नवत्, भविष्यं जानन्ती, मम गर्भे स्थिता। सा मारीषा नाम्ना वृक्षेषु निर्मिता; सा भवतु भवतः पत्नी, सोमवंशवर्धिनी च। अर्धेन भवतः तेजसा, अर्धेन मम तेजसा, प्रजापतिः दक्षः नाम्ना तस्यां जायते। सः भवतः तेजसा युक्तः, अग्निवत्, इयं भूमिः यत्र प्रायः दग्धा, तत्र सः जीवजन्तून् पुनः स्थापयिष्यति।" सोमवचनानन्तरं प्रचेता: क्रोधं वृक्षेषु उपसंहरन्, धर्मानुसारं मारीषां पत्नीं स्वीकृतवन्तः। मारीषायाः च दशभ्यः प्रचेतेभ्यः महातेजस्वी दक्षः प्रजापतिः सोमांशयुक्तः अभवत्। दक्षः तदा मनसा स्थावरजङ्गमान्, द्विपदचतुष्पदांश्च सृजति स्म; ततः स्त्रियः अपि निर्मिताः। सः धर्माय दश कन्याः, कश्यपाय त्रयोदश, शेषाः सोमाय दत्ताः; नक्षत्ररूपाः कन्याः राज्ञे दत्ताः। ताभ्यः देवाः, पक्षिणः, गौः, सर्पाः, दानवा: दैत्याः, गन्धर्वाः, अप्सराः, अन्ये च जन्तवः उत्पन्नाः। ततः प्रभृति, द्विजश्रेष्ठ, स्त्रीपुरुषसंयोगात् प्रजाः उत्पद्यन्ते; पूर्वं इच्छया, दृष्ट्या, स्पर्शेन जन्तवः उत्पन्नाः इति श्रूयते। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाः, महात्मा दक्षः च उत्पत्तिः श्रूयते। दक्षः शुभव्रतः ब्रह्मणः अङ्गुष्ठात् जातः; तस्य पत्नी ब्रह्मणः वामाङ्गुष्ठात् उत्पन्ना। सः महातपस्वी प्राचेतसत्वं कथं पुनः प्राप्तवान्? सुत! एषा शंका नः निवेद्यताम्। सोमपौत्रः कथं तस्य श्वशुरः अभवत्? द्विजश्रेष्ठ, प्रजाजननं च विनाशः च नित्यं; ऋषयः ज्ञानिनः च न भ्रमन्ति। प्रत्येकयुगे दक्षादयः पुनः उत्पद्यन्ते, पुनः लीयन्ते; बुद्धिमन्तः न मोहिताः। तत्र न वरिष्ठता न कनिष्ठता आसीत्; तपः एव पूजितं, तस्य प्रभावः कारणम्। यः एतां दक्षस्य सृष्टिं जानाति, स्थावरजङ्गमान् सहितां, सः पुत्रैः, दीर्घायुषा, स्वर्गे पूज्यः भवति। लौमहर्षण, देवदानवगन्धर्वसर्पराक्षसोत्पत्तिं विस्तरेण कथय। दक्षः स्वयम्भूणा आज्ञापितः पूर्वं प्रजाः सृजति स्म। श्रूयत द्विजः, सः कथं प्रजाः सृजति स्म। आदौ भगवता मनसा एव सृष्टाः—ऋषयः, देवाः, गन्धर्वाः, असुराः, यक्षाः, राक्षसाः। मनसोत्पन्नाः जन्तवः न वर्धन्ते स्म; ततः प्रजावृद्ध्यर्थं धर्मात्मा प्रजापति चिन्तयामास। विविधाः प्रजाः धर्मसंयोगेन सृजितुं इच्छन्, सः वीरणस्य पत्नीं असिक्नीं स्वीकृतवान्। ततः सा महातपस्विनी, लोकान् धारयन्ती, वैरिण्यां सहस्रशः पुत्रान् अदधात्, सर्वे बलिनः। दक्षः प्रजापतिः असिक्न्यां तान् स्वयम् अजनयत्। तान् महाभागान् प्रजावृद्ध्यर्थं उत्सुकान् दृष्ट्वा, दिव्यः नारदः, संवादप्रियः, तेषां विनाशाय, स्वशापाय च, वचनानि अभाषत्। कश्यपः परमेश्वरः दक्षस्य कन्यायां श्रेष्ठं पुत्रं अजनयत्, दक्षशापभीतः। पूर्वं नारदः परमेष्ठिनः पुत्रः अभवत्; पुनः असिक्न्यां वैरिण्यां दिव्यऋषिस्रेष्ठः जातः। सः पुनः पिता इव ऋषिस्रेष्ठः अभवत्। तेन दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः अभवन्। सर्वे तेन निश्चितं विनष्टाः, उचितेन विधिना। ततः दक्षः तेषां विनाशे दृढः अभवत्। ब्रह्मर्षीन् पुरः स्थाप्य, परमेष्ठिना याचितः, दक्षः तदा परमेष्ठिना सह संमतिं कृतवान्। नारदः मम प्रियया पुत्र्या जातः, या दक्षः परमेष्ठिने मम याचनेन, शापभीतः, दत्तवान्। ऋषिस्रेष्ठ, यथार्थं श्रोतुम् इच्छामः, दक्षपुत्राणां विनाशः नारदेन कथं अभवत्। दक्षस्य पुत्राः हर्यश्वाः, प्रजावृद्ध्यर्थं उत्सुकाः, समागत्य, बलिनः, नारदः तेषां प्रति वाचम् अभाषत्—"हन्त, बालाः भवतः प्रचेतसपुत्राः, प्रजासृष्टिं इच्छन्ति, किं तु भूमेः यथार्थं न जानन्ति।" एवं दक्षादीनां प्रजासृष्टिः, नारदस्य उपायः, सोमस्य अनुग्रहः, प्रचेतसां तपः, मारीषायाः उत्पत्तिः, सर्वं श्रुत्वा, धर्मप्रेमिणः जीवाः, तस्य सृष्ट्याः महत्त्वं अनुभवन्ति।