स एवमुक्त्वा "तथास्तु" इति शीघ्रं गङ्गां जगाम, जनार्दनं प्रणम्य, शम्भुं पूज्य, नियमेन तपः अचरत्। सहस्रवर्षाणि तेन तपसा स्वं पितरं देवबन्धनात् विमुक्तवान्, पुनः राज्यम् अवाप्तवान्। शिवैश्च ईशैश्च विमुक्तः, स्वराज्यं पुत्रात् प्राप्तवान्, गन्धर्वविद्यां लब्धवान्, इन्द्रस्य प्रियः अभवत्। तदा शम्भु-वैष्णव-उर्वशीतीर्थानि "कैतवतीर्थ" इति प्रसिद्धानि अभवन्। तत्र शिव-विष्णु-नदीमातृणां प्रसादेन किमपि न लभ्यते; स्नानदानाभ्यां तत्र पुण्यं बहुलं लभ्यते, पापबन्धनात् विमुक्तिः, सर्वदुःखनाशः च स्यात्। समुद्रतीर्थं सर्वतीर्थफलदं विख्यातम्; तस्य स्वरूपं कथयामि, शृणु नारद, एकाग्रचित्तः। गौतमेन विमुक्ता गङ्गा, पापनाशिनी, लोकहिताय पूर्वसमुद्रं प्रति जगाम। दिव्या सा नदी, कुम्भस्थिता, मया शिरसि तथा शम्भुना परमात्मना धृता। विष्णुपादसम्भूता सा, महात्मना ब्राह्मणेन मर्त्यलोकं नीतवती, स्मरणेन पापं नाशयति। सागरं दृष्ट्वा, गुरुः चिन्तयामास, किं कर्तव्यम्; सा जगदधीश्वरैः पूज्या, ब्रह्मेशाभ्यां सत्कृता। यदि अहं तस्याः समीपं न गच्छेयम्, धर्मलङ्घनं स्यात्; यो मोहात् आगतम् महात्मानं न सेवते, स दोषी। तस्य पापिनः न किञ्चित् रक्षणं द्वयोर्लोकयोः; एवं विचिन्त्य, रत्नाधिपः, साकारः, विनीतः, अञ्जलिं कृत्वा, गङ्गां नदीनां रजन्यां सम्बोधयत्। "यत्र जलं पाताले, भूमौ, वा आकाशे, तत्र मयि एव प्रविशतु; अन्यद् न वदामि। मयि रत्नानि, अमृतं, पर्वताः, राक्षसाः, असुराः; अहं सर्वाणि एतानि तथा अन्यानि भीषणानि धारयामि। मयि विष्णुः लक्ष्म्या सहितः नित्यं शयितः; मम गतिषु स्थावरजङ्गमे किञ्चिद् न दुष्करम्। यो गर्वात् आगतम् महात्मानं न स्वागतं करोति, धर्मात् पतितः, नरकं प्राप्नोति। अहं तेषां भारं न अनुभवामि, अगस्त्यविजयम् विना; त्वं तु महिमा अतिरिच्यसि, तथा अहम् अपि। ते गङ्गे, समत्वेन एकत्वेन मम समीपं आगच्छ; अहं बहुभिः रूपैः तव सन्निधिं न शक्नोमि। देवी, त्वं मम सह आगच्छसि, अहं तव सह एकत्वं करिष्यामि, अन्यथा न; यदि बहुभिः रूपैः आगच्छसि, तदा चिन्तय।" एवं जलाधिपे उक्ते, गङ्गा गौतमी देवी प्रत्युवाच—"यथा मम वचनं, तथा कुरु। सप्तर्षीणां पत्न्यः, अरुन्धत्याद्याः, स्वैः पतिभिः सह, इह आनय; तदा अहं करिष्यामि।" "अहं लघ्वी भविष्यामि, तदा तव एकत्वं करिष्ये;" इति उक्त्वा, सप्तर्षीपत्नीभिः तथा सप्तर्षिभिः परिवृता अभवत्। देवी तत्र तां अनयत्, सा सप्तधारा अभवत्; गौतमी गङ्गा सप्तधा विभक्ता समुद्रं जगाम। सप्तर्षीनां नाम्ना सप्त गङ्गाः उत्पन्नाः; तत्र स्नानं, दानं, श्रवणं, पाठनं, सर्वं शुभम्। भक्त्या स्मरणं यत् तत्र क्रियते, सर्वकामफलदं; त्रिषु लोकेषु पापक्षयाय, भोगमोक्षलाभाय, मनःसुखाय, तस्मात् श्रेष्ठं तीर्थं न विद्यते। ऋषिसत्रम् इति ख्यातं ऋषिसंवर्द्धितं, यत्र सप्तर्षयः नारदः तपः अचरन्, यत्र भीमेश्वरः शिवः स्थितः। तत्र अहं देवैः, ऋषिभिः, पितृभिः स्तुतं, एतद् वृत्तांतं कथयामि; शृणु, नारद, समाहितः। सप्तर्षयः, हे नारद, गङ्गां सप्तधारा अकुर्वन्—वसिष्ठी, दक्षिणेयी, वैश्वामित्र्याः च अन्याः। वामदेवी, गौतमी मध्यस्थाः, भारद्वाज्याः, आत्रेयी च; तथा जैमदग्नीति सप्त। तत्र सर्वे महात्मानः यज्ञं स्वैः हविः कृतवन्तः। सत्यदर्शिनः ऋषयः महायज्ञं तत्र अकुर्वन्; तस्मिन्नेव स्थले, देवद्विषः एकः उत्पन्नः। स विश्वरूपः ऋषिसत्रं आगच्छत्; ब्रह्मचर्यं तपश्च अचरन्, विनीतः सर्वान् ऋषीन् क्रमशः पप्रच्छ। "नूनं सर्वे, यज्ञेन वा तपसा वा, किम् उपायेन, पुत्रः मम जायेत, देवैरपि अजेयः, मम इच्छानुसारः, मम हिताय?" तदा महात्मा, बुद्धिमान्, विश्वामित्रः उवाच— "प्रियः, कर्मणां विविधाः फलानि, त्रिषु कारणेषु, कर्म मुख्यं कारणं उच्यते। तत्र कर्ता कारणं, अन्यः अपि, द्रव्यं बीजं च; किन्तु कर्म एव कारणं न बुद्धिमन्तः मन्यन्ते। कारणसामर्थ्यानुसारं कर्मणां कारणता; फलस्य उपस्थितिः वा अनुपस्थितिः तदनुसारं दृश्यते। अतः, फलं कर्मणः अधीनम्। कर्म द्विविधम्—क्रियमाणं, कृतं च; यत् कर्तव्यं, तस्य साधनं यत् विहितम्। तेषां साधनस्य अस्तित्वं, कर्मसिद्धये कारणं; यत् विवेकी यत् इच्छति, तद् कारणं भवति। फलप्राप्तिः इच्छानुसारं उच्यते; यदि नियमेण कर्म कुर्यात्, इच्छारहितः...