प्रमतेः राज्यं कोशं सैन्यं यद् अन्यद् अपि धनं तद् सर्वं चित्रसेणस्याभवत्। तस्य पुत्रः सुमतिः, बाल एव सन्, प्राज्ञं पुरोहितं विश्वामित्रं मधुच्छन्दसम् उद्दिश्य बलवद् वाक्यम् अब्रवीत्—"कं पापं मे पिता कृतवान्? सः महात्मा कुत्र बद्धः? कथं स्वस्थानं प्रतिनिवर्तिष्यते? कथं सः बन्धनात् विमुच्यते?" इति। सुमतेः वचः श्रुत्वा चिन्तयित्वा सृष्टिस्रष्टुः ऋषिः श्रेष्ठः मधुच्छन्दाः तदा प्रमतेः गतिं न्यवेदयत्—"सुविनय, तव पिता देवलोके बद्धः उपविष्टः। सः बहुविधैः मायाभिः दोषैश्च राज्यात् हीनः पतितः। यः कश्चित् द्यूतसभां गच्छति, सः दुःखभाग् भवति। द्यूतं, मद्यपानं, मांसभक्षणं च—एतानि सर्वाणि नाशाय भवन्ति, राजन्। केवलं पापिनः पापस्वभावेन जायन्ते; एतेषु कश्चन दुःखं, पापं, नरकं च प्राप्नोति। रथैः, आसनैः, वाक्यैः, अन्यैः च उपायैः ये मायया चरन्ति, ते कुलीनानपि कुलानि नाशयन्ति; तर्हि द्यूतकाराणां का कथा? द्यूतिनः भार्या नित्यं दुःखं प्रपद्यते, द्यूती स्वयम् अपि पापात्मा स्त्रियं दृष्ट्वा दुःखं प्राप्नोति। तां दृष्ट्वा, सः नित्यं दुःखी पापकर्मा एवम् वदति—'हन्त, अस्मिन् संसारचक्रे मत्तः पापिष्ठः नास्ति।' यस्य अस्मिन्लोके किञ्चित् अपि भोग्यं नास्ति, सः द्यूती न कदापि सुखं प्राप्नोति, नास्मिन्लोके, न परत्र। सः नित्यं एवं दृश्यते—लज्जया दग्धचित्तः, धर्महीनः, आनन्दरहितः, दर्पनाशितः, विचरन्। मायारहितं कर्म द्विजातीनां श्रेष्ठम्; कृषि, पशुपालनं, वाणिज्यं च कर्तव्यम्, न तु मायया। यः तु मायया धनं प्राप्नोति, सः स्वकर्मणा धर्मात्, अर्थात्, कामात्, कुलात् च वियुज्यते। वेदेऽपि कर्म निन्दितम्; तव पिता अपि एवं मन्यते। अतः किं कर्तव्यम्, प्रिय? यद् उक्तं, तत् कर्तव्यम्। सृष्टिकर्तुः नियतिं कोऽपि प्राज्ञः अतिक्रान्तुं शक्नोति? इति।" एवं पुरोहितस्य वाक्यं श्रुत्वा सुमतिः पुनः अपृच्छत्—"किं कर्तव्यं प्रमतेः, पितरः, येन पुनः राज्यं प्राप्नुयात्?" तदा पुनः चिन्तयित्वा मधुच्छन्दाः सुमतये प्रोवाच—"गौतम्याः समीपं गच्छ, तत्र शंकरं, अदितिं, वरुणं, विष्णुं च पूजय; तदा बन्धनात् विमुच्यसे।" "एवं भवतु" इति सः शीघ्रं गङ्गां गतः, जनार्दनं प्रणम्य, शम्भुं पूजयित्वा, नियमेन तपश्चर्याम् अचरत्। सहस्रवर्षाणि तेन तपसा सः स्वपितरं देवेभ्यः मुक्त्वा पुनः राज्यं प्राप्तवान्। शिवेन ईशेन च विमुक्तः, स्वकीयम् राज्यं पुत्रात् पुनः प्राप्य, गन्धर्वविद्यां लब्ध्वा, इन्द्रस्य प्रियतमोऽभवत्। शम्भु, वैष्णव, उर्वशीतीर्थानि ततोऽन्ये कालात् 'कैतवतीर्थ' इति प्रसिद्धानि अभवन्। शिवविष्णुगौतम्याः प्रसादेन तत्र किम् अप्राप्यम्? तत्र स्नानदानाभ्यां महत् पुण्यं, पापबन्धविमोचनं, सर्वदुःखनाशः च लभ्यते। समुद्रतीर्थं सर्वतीर्थफलदं प्रसिद्धं; तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि, शृणु नारद, एकचित्तेन। गौतमेन विमुक्ता गङ्गा, पापनाशिनी, लोकानां हिताय पूर्वसमुद्रं प्रति जगाम। दिव्या सा नदी कमण्डलौ स्थित्वा मया शिरसि, शम्भुना च परात्मना धृता। विष्णोः पादात् उत्पन्ना सा, महात्मना ब्राह्मणेन मर्त्यलोकं नीत्वा, कीर्तनेन पापं नाशयति। सागरं दृष्ट्वा, सर्वदेवपूज्या, ब्रह्मेश्वरपूजिता, सा गुरुः चिन्तयामास—"किं कर्तव्यम्?" यदि अहं न गच्छेयम्, धर्मस्य व्यतिक्रमः स्यात्; यो मोहात् आगते महात्मनि न सेवते, सः दोषी। तादृशस्य पापिनः नास्मिन्लोके न परत्र रक्षकः अस्ति। एवं विचिन्त्य, रत्नेश्वरः साकारः नम्रः सञ्जलिः गङ्गां नदीपत्नीं इदं वचनम् उवाच— "यद् जलं अधस्तात्, पृथिव्याम्, दिवि वा, तत् सर्वं मय्येव प्रविशतु; अन्यत् न वक्ष्यामि। मयि रत्नानि, अमृतं, पर्वतान्, राक्षसान्, असुरांश्च; सर्वान् एतान् अन्यांश्च भयानकान् वहामि। मयि विष्णुः लक्ष्म्या सहितः नित्यं शय्यां करोति; मम किञ्चित् अपि चलस्थावराणां दुर्लभं नास्ति। यो गर्वात् आगतम् अतिथिं नोत्थाय प्रतिगृह्णाति, सः धर्मात् पतति, नरकं च प्राप्नोति। तेषां वहनात् मे न किञ्चित् क्लेशः, केवलम् अगस्त्येन निग्रहः; त्वं तु महिम्ना एतान् अतिक्रान्ता, अहम् अपि। तव वदामि, हे देवी गङ्गे—समत्वेन संयोगेन मयि आगच्छ; बहुधा तव संयोगं न शक्नोमि। देवि, त्वं मया सह एकत्र आगच्छ, अहम् अपि त्वया सह एकत्वं यास्यामि, अन्यथा न। यदि त्वं बहुधा आगच्छसि, तर्हि तद् विचिन्त्यताम्।" इति। एवं जलाधिपतेः वचनं श्रुत्वा, देवी गौतमी गङ्गा प्रत्युवाच—"यथा मम वचनं, तथा कुरु।