तस्मिन्नेव क्षणे नारदः, कृत्यज्ञः, तत्र आगतः। विश्वावसुश्च, गन्धर्वाधिपतिः, प्रसिद्धः, तत्र समागतः। तौ राजानं उवाचतुः—"राजन्, गन्धर्वक्रीडया त्वया सह क्रीडाम कुर्याम।" राजा तदनु सम्मतिं दत्त्वा, स्वयमेव विजयम घोषयामास। तान् विजित्य, राजा मूढत्वात् इन्द्रं प्रति कठोरं वचनं अब्रवीत्—"युद्धे वा क्रीडायां वा, त्वं कदापि न विजेष्यसि, हे महेन्द्र। अतः सदा अस्मासु भक्तिं कुरु। कथय, केन उपायेन त्वं देवाधिपतिः अभवः?" ततः प्रमति, अहंकारवशात्, उर्वशीं प्रति अब्रवीत्—"गच्छ, दासी भव।" उर्वशी प्रत्युवाच—"यथा अहं देवेषु आचरामि, तथा त्वयि अपि, सर्वहृदयेन, आचरिष्यामि; त्वया न तिरस्कर्तव्या।" प्रमति पुनरुवाच—"त्वद्वत् बहवः स्त्रियः सन्ति। किम् लज्जसे, शुभे? गच्छ, दासी भव।" एतद् श्रुत्वा, राजा गन्धर्वनाथं, तस्मिन्काले चित्रसेणं, विश्वावसुसुतं, वीर्यवन्तं, संबोधितवान्। चित्रसेणः अब्रवीत्—"राजन्, सर्वं स्तव राज्यं, जीवितं, मम जीवितं च, एतेषु द्यूते त्वया सह स्पर्धिष्ये।" तयोः तदनु, उत्साहपूर्णयोः, द्यूतं आरब्धम्। चित्रसेणः विजयी अभवत्। ततः गन्धर्वाः राजानं महाबन्धैः बबन्धुः। चित्रसेणः सर्वं, विशेषतः उर्वशीं, द्यूतपणेन अपि विजितवान्। राज्यं, कोशः, सेना, अन्यं सम्पदं—यद् प्रमतेः आसीत्, सर्वं चित्रसेणस्य अभवत्। तस्य पुत्रः, बालः अपि सन्, बलसम्पन्नः, विप्रश्रेष्ठं विश्वामित्रं, मधुच्छन्दसम्, अब्रवीत्—"कं पापं पितरः कृतवान्? कतः स महान् बध्नः स्थितः? कथं स्वस्थानं प्रतिपद्यते? कथं बन्धात् विमुक्तः भवति?" सुमतेः वचनानि श्रुत्वा, चिन्तयित्वा, ऋषिश्रेष्ठः मधुच्छन्दः, प्रमतेः गतिं उवाच—"देवलोके तव पितरः, बुद्धिमन्, बध्नः उपविष्टः। बहुधा कपटैः दोषैः च राज्यं हृतं, स पतितः।" "यः द्यूतसभां गच्छति, स दुःखं अनुभवति। द्यूतं, सुरापानं, मांसभक्षणं, तादृशं सर्वं नाशकारि, राजकुमार।" "पापिनः एव पापस्वभावेन जायन्ते। एतेषु प्रत्येकं दुःखं, पापं, नरकं च जनयन्ति।" "रथैः, आसनैः, वाक्यैः, अन्यैः च, ये कपटं अनुवर्तन्ते, ते कुलश्रेष्ठानपि भ्रष्टयन्ति—द्यूतकारिणः तु किं वक्तव्यम्?" "द्यूतकारिणः पत्नी सदा दुःखिता भवति, द्यूतकारिणः स्वयम् पापी, स्त्रीं दृष्ट्वा दुःखं अनुभवति।" "तां दृष्ट्वा, निरानन्दः, दुष्टकर्मा सदा चिन्तयति—'हन्त, अस्मिन्संसारे मम तुल्यः पापी नास्ति।'" "यः अस्मिन्संसारे किञ्चिदपि भोगं न लभते—स द्यूतकारिणः कदापि सुखी न भवति, नास्मिन्संसारे, न परत्र।" "स सदा एवं दृश्यते—लज्जया मनः दग्धः, धर्महीनः, निरानन्दः, अहंकारः क्षीणः, विचरति।" "द्विजातीनां कपटमुक्तं कर्म प्रशस्तम्; कृषिः, पशुपालनं, वाणिज्यं च अनुष्ठेयम्, न तु कपटेन।" "यः कपटेन धनं प्राप्तुम इच्छति, स स्वकर्मणैव धर्मं, सम्पदं, सुखं, कुलं च ह्रासयति।" "वेदे अपि तद् निन्दितम्; तव पितरः तद् एव दृष्टवान्। अतः किं करिष्यामः, प्रिय? यत् उक्तं, तत् अनुष्ठेयम्।" "सृष्टिकर्तृणा निर्धारितं मार्गं, को बुधः अतिक्रान्तुं शक्नोति?" एवं पुरोहितस्य वचनानि श्रुत्वा, सुमति अब्रवीत्—"पितरः किं कर्तव्यम्, यथा राज्यं पुनः प्राप्नुयात्?" पुनः विचार्य, मधुच्छन्दः सुमतेः प्रति उवाच—"गौतमीं गच्छ, प्रिय; तत्र शंकरं, अदितिं, वरुणं, विष्णुं च पूजय। ततः बन्धात् विमुक्तः भविष्यसि।" "तथा" इति उक्त्वा, स शीघ्रं गङ्गां गतः, जनार्दनं प्रणम्य, शम्भुं पूजयामास, नियमेन तपः अकरोत्। सहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा, स बध्नः पितरं देवात् विमुक्तवान्, राज्यं पुनः प्राप्तवान्। शिवेन, ईशेन च विमुक्तः, स्वकीयं राज्यं पुत्रात् प्राप्तवान्, गन्धर्वविद्यां लब्धवान्, इन्द्रस्य प्रियः अभवत्। शम्भु, वैष्णव, उर्वशी तीर्थानि तदा "कैतवतीर्थ" इति प्रसिद्धानि अभवन्। शिव, विष्णु, नदीमातृणां कृपया, तत्र किं न लभ्यते? स्नानं, दानं च तत्र महाफलदं, पापबन्धविमोचनं, सर्वदुःखनाशनं च। समुद्रतीर्थं प्रसिद्धं सर्वतीर्थफलप्रदं; तत्स्वरूपं वक्ष्यामि, नारद, एकचित्तेन शृणु। गौतमेन विमुक्ता, गङ्गा, पापनाशिनी, लोकहिताय पूर्वसमुद्रं प्रति गतवती। दिव्यं नदीं, कुम्भे स्थिता, मया शिरसि, शम्भुना च, परमात्मना, वहिता। विष्णुपादसम्भूता सा, महात्मना ब्राह्मणेन मृत्युलोकं नीतवती, स्मरणेन पापं नाशयति। सागरं दृष्ट्वा, पूज्यतमं, गुरुः विचारयामास—किं कर्तव्यम्? सा, याज्ञ्या, लोकनाथैः पूजिता, ब्रह्मणा, ईशेन च सम्मानिता।