प्रमतिर्नाम वीरश्रेष्ठः इन्द्रं वरुणपाशधारिणं गृहीत्वा तस्थौ। तं हसन्तं इन्द्रं दृष्ट्वा हरिः प्रमतिं सम्बोधयामास— “बुद्धिमन्, देवालये मरुत्सु पर्याप्तं क्रीडितम्। दिशः जित्वा स्वर्गं प्राप्त्वा, मया सह क्रीडस्व।” हरिवचनं श्रुत्वा प्रमतिः राजा प्रत्युवाच, “एवं भवतु।” ततः इन्द्रं प्राह, “किं दण्डं उचितं मन्यसे?” प्रमतेर्वचनं श्रुत्वा इन्द्रः, देवाधिपः, प्रत्युवाच— “उर्वशी एव दण्डः, यज्ञैः सर्वैः प्राप्तव्यः।” इन्द्रवचनं श्रुत्वा प्रमतिः गर्वितः इन्द्रं प्राह, “उर्वशीं दण्डं मन्ये। किं त्वं चिन्तयसि, राजन्?” प्रमतिः इन्द्रं प्राह, “यद् वदसि, देवाधिप, तद् स्वीकृतम्। वज्रधारिन्, दण्डाय दक्षिणहस्तं धर्मयुक्तं दत्त्वा क्रीडामः।” एवं संमत्य उभौ क्रीडासनं समीपं गतौ। तत्र प्रमतिः विजयी उर्वशीं दिव्यां कन्यां विजित्य, क्रुद्धः इन्द्रं प्राह— “दण्डाय अन्यं दत्त्वा, पुनः क्रीडितुं शक्यं, महाबलिन्।” इन्द्रः प्रत्यवदत्— “दिव्यं विजयीं उत्तमं वज्रयुक्तं रथं, देवोपयुक्तं दत्त्वा, राजन्, अहं क्रीडिष्यामि निःसंशयम्।” ततः प्रमतिः पाशान् अन्यानि रत्नाभरणानि गृहित्वा हसन् इन्द्रं प्राह, “अहम् विजितवान्।” तस्मिन् काले नारदः, क्रीडाविद्, तत्र आगतः। विश्वावसु नाम गन्धर्वाधिपः अपि आगच्छत्। तौ प्रमतिं प्राहतुः— “राजन्, गन्धर्वक्रीडया त्वया सह क्रीडामः।” राजा संमत्य, विजयं घोषयामास। तान् विजित्य, प्रमतिः मूढतया इन्द्रं कठोरं वचनं प्राह— “युद्धे वा क्रीडायां वा, त्वं कदापि न विजेष्यसि, महेन्द्र। अतः सर्वदा अस्मासु भक्तिमान् भव। कथय, केन उपायेन त्वं देवाधिपः अभवः?” ततः प्रमतिः गर्वात् उर्वशीं प्राह— “गच्छ, सेविका भव।” उर्वशी प्रत्यवदत्— “यथा अहं देवेषु व्यवहृत्य, तथा त्वया सह, हृदयेन, व्यवहरिष्यामि; त्वं मां न उपालम्भयः।” प्रमतिः तां पुनः प्राह— “त्वद्वत् महिलाः बहवः। कस्य लज्जा, शुभे? गच्छ, सेविका भव।” एतद् श्रुत्वा राजा तदा गन्धर्वाधिपं, विश्वावसुपुत्रं शक्तिमन्तं चित्रसेनं, सम्बोधयामास। राजा प्राह— “राजन्, सर्वं दत्त्वा—राज्यं, जीवितं, तवापि—क्रीडायाम् स्पर्धिष्यामि।” संमत्य, चित्रसेनः प्रमतिः च उत्साहपूर्णौ क्रीडाम् अक्रीदताम्; ततः चित्रसेनः विजयी अभवत्। गन्धर्वाः प्रमतिं महाबन्धैः बध्नन्; चित्रसेनः सर्वं विजित्य, विशेषतः उर्वशीं दण्डरूपेण प्राप्तवान्। राज्यं, कोषः, सेना, अन्यं यत् धनं प्रमतेः तद् सर्वं चित्रसेनस्य अभवत्। तस्य पुत्रः, बालः अपि, बलयुक्तः, विद्वान् पुरोहितं विश्वामित्रं मधुच्छन्दसम् सम्बोधयामास— “किं पापं पिता कृतवान्? कुत्र सः महात्मा बद्धः? कथं स्वस्थानं प्रतिगच्छति? कथं बन्धात् विमुक्तः स्यात्?” सुमतेर्वचनं श्रुत्वा, चिन्तयित्वा, श्रेष्ठः ऋषिः मधुच्छन्दः प्रमतेः गतिं उवाच— “देवलोके तव पिता, बुद्धिमन्, बद्धः आसीत्। बहुशः कपटैः दोषैः राज्यं हृतम्, पतितः अभवत्। यः क्रीडासभां गच्छति, सः दुःखं अनुभवति। द्यूतं, मद्यं, मांसभक्षणं, इत्यादि विनाशकानि, राजकुमार। पापजनाः पापस्वभावेन जायन्ते; प्रत्येकं दुःख, पाप, नरकं जनयति। रथैः, आसनैः, वाक्यैः, अन्यैः उपायैः, ये कपटं अनुवर्तन्ते, ते कुलं अपि विकृत्यन्ति—क्रीडकाराणां किं वदामः? क्रीडकारस्य भार्या सदा दुःखिता, क्रीडकारी पापी स्त्रियं दृष्ट्वा दुःखितः भवति। तां दृष्ट्वा, दुःखरहितः, पापकारी सदा वदति—‘हा, अस्मिन्संसारे मम तुल्यः पापी नास्ति।’ यस्य अस्मिन्लोके भोगः नास्ति—सः क्रीडकारी कदापि सुखम् न लभते, नास्मिन्लोके न परत्र। सः सदा एवं दृश्यते—मनः लज्जया दग्धः, धर्मरहितः, दुःखितः, गर्वः नष्टः, विचरति। कपटविहीनं कर्म द्विजातीनां प्रशस्तम्; कृषिः, पशुपालनम्, व्यापारः कर्तव्यः, न तु कपटेन। यः कपटेन धनं इच्छति, सः स्वकर्मणा धर्म, अर्थ, काम, कुलं हिनस्ति। वेदे अपि कर्म निषिद्धम्; तव पिता एवं मन्यते। अतः किं कर्तव्यम्, तव प्रियं? यद् उक्तं, तत् अनुवर्तव्यम्। सृष्टिकर्तुः मार्गं को विद्वान् अतिक्रान्तुं शक्नुयात्?” एवं पुरोहितस्य वचनं श्रुत्वा, सुमतिः प्राह— “किं प्रमतिः कुर्यात्, पितः, यथा राज्यं पुनः लभेत?” पुनः चिन्तयित्वा, मधुच्छन्दः सुमतिं प्राह— “गौतम्याः समीपं गच्छ, प्रियः; तत्र शंकरं, अदितिं, वरुणं, विष्णुं च पूजय। ततः बन्धात् विमुक्तः भविष्यसि।