एष एव भूमौ देहिनां सुतप्तानां लक्षणं—येषां हृदयं सदा दयया परिपूर्णं, अपि च तैः कृतपीडानां प्रति। तेषां सतां स्वभाव एव करुणामयः। एतेषां चरितं पुराकाले महान् राजा मणिकुण्डलः आसीत्। सः स्वराज्ये स्थित्वा कदाचित् वनं गतवान्। तत्र तेन धर्मविदा ब्राह्मणेन गौतमेन सह साक्षात्कृत्य मैत्री कृता। स राजा दुष्टैः जुआरिभिः सम्पत्तिं नष्टवति सन् तं ब्राह्मणमित्रं दृष्ट्वा सस्नेहमागतं सत्कृत्य मानितवान्, धर्मज्ञानः सन्। सः धर्मस्य प्रभावं तस्मै ब्राह्मणाय सर्वं निवेद्य, सर्वपापक्षयार्थं गङ्गायां स्नानं कृतवान्। तदा स राजा तेन ब्राह्मणेन स्वबन्धुभिः, स्वदेशीयैर्वैश्यैः, तस्य ब्राह्मणस्य बान्धवैश्च परिवृतः, कौशिकमुख्यैः वृद्धैः सह, योगिनां नाथस्य साक्षात्कारे, यज्ञान् कृत्वा, देवतानां पूजनं च विधाय, स्वर्गलोकमवाप्तवान्। ततः प्रभृति तत् पवित्रस्थलं मृतसञ्जीवनीति विख्यातं, दर्शनतीर्थं, योगिनांनाथं चाभवत्। तस्य केवलं स्मरणेन पुण्यलाभः स्यात्, मनःशान्तिं वितरति, सर्वदुष्टचिन्तानाशनं च भवति। तत्रापि पवित्रतीर्थं नाम्ना उर्वशी, यत्र स्नानदानपूजाभिः महादेववासुदेवयोः पूजनादिभिश्च अश्वमेधफलप्रदं स्मृतम्। तत्र महेश्वरहर्योः सन्निधौ, शार्ङ्गधन्वनः, एकः राजा प्रमतिरित्याख्यः सर्वभौमो बभूव, महाबलसम्पन्नः। सः शत्रूञ्जित्य शीघ्रं देवानां मध्ये इन्द्रलोकमगच्छत्, तत्र हे नारद, स देवराजं मरुद्गणैः सहितं ददर्श। स प्रमतिर्युद्धशिरोमणिः इन्द्रं पाशपाणिं गृहीत्वा स्थितवान्। तदा हसन्तं देवेन्द्रं दृष्ट्वा हरिः प्रमतिं सम्बोध्य उवाच— "बुद्धिमन्, देवानां मन्दिरे मरुद्भिः सह क्रीडनं पर्याप्तम्। दिशः विजित्य स्वर्गं प्राप्तः सन्, मया सह क्रीडस्व।" हरिवचनं श्रुत्वा प्रमतिः प्रत्युवाच— "एवं भवतु।" ततः स इन्द्रं पप्रच्छ— "किं पण्यं युक्तमिति मन्यसे?" तदा देवराजोऽपि प्रत्युवाच— "उर्वशी एव सर्वेषां याज्ञिकैः प्राप्तव्या पण्यं।" इन्द्रवचनं श्रुत्वा प्रमतिः गर्वितः प्रोक्तवान्— "उर्वशीं पण्यं मन्ये। किं मन्यसे, राजन्?" "यद्वदसि, देवराज, तत्स्वीकृतं मया, वज्रपाणे," इति प्रमतिरिन्द्रं प्रति। "पण्याय दक्षिणहस्तं दत्त्वा, धर्मयुक्तं, क्रीडामः।" एवं समनुज्ञाय, तौ जूयानक्रीडायां प्रवृत्तौ। तत्र प्रमतिः विजयी भूत्वा उर्वशीं दिव्यां कन्यां विजित्य, कोपेन इन्द्रमुवाच— "पण्याय अन्यद् दत्तुमर्हसि; अनन्तरं पुनः क्रीडस्व, महाबल।" "मम दिव्यं विजयशालि रथं वज्रयुक्तं दत्त्वा क्रीडिष्यामि, राजन्, न संशयः।" ततः प्रमतिः पाशादीन् रत्नभूषणानि गृहीत्वा हसन्निन्द्राय प्राकथयत्— "विजितोऽसि!" तस्मिन्नन्तरे नारदः, जूयानविद्, तत्र समुपागतः। विश्वावसुर्नाम गन्धर्वाधिपश्च समागतः। "राजन्, गन्धर्वक्रीडया त्वया सह क्रीडामः," इति तौ ऊचतुः। राजा अनुमन्य, विजयमघोषयत्। तौ अपि विजित्य, राजा प्रमादात् इन्द्रं प्रति कठोरं वचनमवदत्— "युद्धे वा क्रीडायां वा, महेन्द्र, त्वया विजयः न कदापि। अतः सदा अस्मासु भक्तः भव। वद, केन उपायेन त्वं देवानां नाथः जातः?" तदा गर्वात् प्रमतिरुवाच— "उर्वशी, गच्छ, दासी भव।" उर्वशी प्रत्युवाच— "यथा देवेषु वर्ते, तथा त्वयि अपि, सर्वहृदया। मां न उपालप्स्यसि।" पुनः प्रमतिः तामुवाच— "त्वदृशीनां स्त्रीणां बहवः सन्ति। किम् लज्जसे, शुभे? गच्छ, दासी भव।" एतद् श्रुत्वा, राजा गन्धर्वनाथं, तस्मिन् काले चित्रसेणं विश्वावसुपुत्रं महाबलिनं, प्रोवाच— "राजन्, सर्वस्वं स्थापयित्वा, राज्यं जीवितं तव मम च, जूयानक्रीडां करिष्यामि।" तयोः अनुमत्य, चित्रसेणः स राजा च उत्कण्ठया क्रीडितवन्तौ; चित्रसेणः विजयी अभवत्। तदा गन्धर्वैः राजानं दृढैः पाशैः बद्धवन्तः; चित्रसेणः सर्वस्वं, विशेषतः उर्वशीं, विजित्य लब्धवान्। राज्यं, कोशं, सेनां, अन्यं च सम्पदं, यत्किंचित् प्रमतिस्य, सर्वं चित्रसेणस्य अभवत्। तस्य पुत्रः, बाल एव सन्, बलवता वाचा विप्रश्रेष्ठं विश्वामित्रं मधुच्छन्दसम् उवाच— "किं पापं पितराऽकृत्? कुत्र स महान् बaddhaḥ? कथं स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते? कथं बन्धनात् विमोक्ष्यते?" सुमतेर्वचनं श्रुत्वा, चिन्तयित्वा, श्रेष्ठऋषिः मधुच्छन्दाः प्रमतिस्य गतिं व्याहृतवान्— "सुरलोके तव पिता, बुद्धिमन्, बद्धः उपविष्टः। बहुधा मायाभिः दोषैश्च राज्याच्युतः पतितः।" "योऽपि जूयानसभां गच्छति, स दुःखभाग् भवति। जूयानं, सुरापानं, मांसभक्षणं च, राजन, सर्वाणि विनाशकानि।" "पापिनः एव पापस्वभावेन जायन्ते। एतेषां कश्चन दुःखं, पापं, नरकं च प्रसूते।" "रथैः, आसनैः, वचोभिः चान्यैः, मायया चरन्तः कुलीनानपि भ्रष्टयन्ति—किं पुनः जूयानकृद्भिः?" "जूयानिनः भार्या सदा दुःखिनी, स च जूयानकृद् पापात्मा स्त्रियं दृष्ट्वा दुःखमाप्नोति।" "तां दृष्ट्वा, आनन्दहीनः, स पापाचार्यः सदा वदति—'हा, अस्मिन्संसारे मत्तुल्यः पापी नास्ति।'" एवं स चरितपुरुषः, धर्मनिष्ठः, लोकेषु दयालुः, दुर्बुद्ध्या जूयानक्रीडायां पतित्वा दुःखमवाप्तवान्, तस्य पुत्रः धर्ममार्गे स्थित्वा पितुरुद्धारं चिन्तयन्, मधुच्छन्दस्मात् धर्मोपदेशं श्रुत्वा, पापस्य दोषं, धर्मस्य महत्त्वं च अवबुध्य, धर्मे स्थित्वा पुण्यलाभं समाप्नोत्।