कदाचित् एका राजकन्या दृष्टिहीना बभूव। तस्याः पितुः, नृपतेः, इयं चिन्ता समुत्पन्ना—कः किल तस्याः दृष्टिं पुनः दास्यति? स राजा सर्वत्र घोषयामास—"यः कश्चन वैश्यो वा शूद्रजन्मा वा, गुणवान् वा निर्गुणो वा, एषा कन्या तस्मै दास्ये यदि सः तस्याः दृष्टिं पुनः स्थापयेत्।" एवं राज्ये दिवानिशं घोषः प्रवृत्तः। कश्चन वैश्यः तं घोषं श्रुत्वा, नृपतेः समीपं गत्वा, विनयपूर्वकं जगाद—"निःसंशयं राजकन्यायाः दृष्टिं पुनः स्थापयिष्यामि।" ततः तं वैश्यं शीघ्रं गृहित्वा राज्ञः समीपं नीतवन्तः। स वैश्यः केवलस्य काष्ठखण्डस्य स्पर्शमात्रेण राजकन्यायाः दृष्टिं पुनः प्राप्तवान्। एतस्मिन् काले राजा विस्मितः सन् तं वैश्यं पृष्टवान्—"कः त्वम्?" तदा स वैश्यः यथावत् सर्वं वृत्तान्तं राजानं प्रति न्यवेदयत्। स उवाच—"ब्राह्मणानां प्रसादेन, धर्मेण तपसा च, दानबलैः विविधैः च यज्ञैः, दिव्यौषधीनां तेजसा च, एषा मम सामर्थ्यलाभः।" तस्य वचनानि श्रुत्वा राजा विस्मयमगमत्। स चिन्तयामास—"कथं महान् एषः पुरुषः! नूनम् एषः देवस्वरूपः। अन्यथा अन्यस्मिन् एतादृशं सामर्थ्यं न दृश्यते। तस्मात् एषा कन्या राज्येन सह तस्मै दातव्या।" एवं निश्चित्य स राजा कन्यां राज्येन सह तस्मै वैश्याय दत्तवान्, स्वयं तु स्वच्छन्दतया विचरन् शीघ्रमेव महान् शोकं प्रपेदे। स चिन्तयामास—"मित्रं विना न राज्यं, मित्रं विना न सुखं।" स वैश्यपुत्रं स्मरन्, तं प्रति तृष्णया पूर्णः अभवत्। एष एव लक्षणं सत्त्ववन्तां सुकृतिनां च—तेषां हृदयं सर्वदा दयालु भवति, अपि च शत्रुषु। ततः महराजः मणिकुण्डलः वनं गतः। राज्ये स्थिते एकदा स ब्राह्मणं गौतमं ददर्श। मणिकुण्डलः दुष्टैः द्यूतकैः स्वं धनं हृतम् आलोक्य, तं ब्राह्मणमित्रं सत्कारपूर्वकं स्वगृहे न्यवेशयत्, धर्मविद् सन् तं पूजयामास। स तस्मै धर्मस्य प्रभावं सर्वम् आख्यात्, गङ्गायां स्नाप्य, सर्वपापविनाशनाय। ततः स राजा ब्राह्मणेन सपरिवारैः, स्वदेशीयैः वैश्यैः, ब्राह्मणबान्धवैः, कौशिकमुख्यैः वृद्धैः च परिवृतः, योगिश्रेष्ठस्य साक्षात्कारे, यज्ञैः देवपूजया च, स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्मात् कालात् तद् तीर्थं "मृतसंजीवनी," "दृष्टिस्थानम्," "योगिनां प्रभुः" इति प्रसिद्धम् अभवत्। तस्य स्मरणमात्रेण पुण्यलाभः, मनःशान्तिः, सर्वपापविनाशश्च जायते। तत्रैव उर्वशीति तीर्थं, स्नानदानमहादेववासुदेवपूजनादिभिः अश्वमेधफलदं कथ्यते। तत्र, यत्र महेश्वरः हरिश्च निवसतः, प्रमतिर्नाम राजा बभूव, सर्वभूपालाधिपः, महाबलः। स सत्वरं शत्रून् जित्वा देवान् परिवृत्य इन्द्रलोकं गतः। तत्र, हे नारद, स इन्द्रं मरुद्गणैः सहितं ददर्श। स प्रमतिः, वीरश्रेणिः, इन्द्रं पाशहस्तं जग्राह। तं हसन्तं दृष्ट्वा, हरिः प्रमतिं सम्बोध्य उवाच—"बुद्धिमन्, देवालये मरुद्भिः सह क्रीडने पर्याप्तम्। दिशः जित्वा स्वर्गं प्राप्य, मया सह क्रीडय।" हरिवचनं श्रुत्वा प्रमतिः "एवं स्यात्" इति प्रत्युवाच। ततोऽब्रवीदिन्द्रं—"किं द्यूतपणः भवेत्?" इन्द्रः प्रत्युवाच—"उर्वशी एव अस्माकं पणः, या सर्वैः यज्ञैः लभ्या।" इन्द्रवचनं श्रुत्वा प्रमतिः गर्वितः प्राह—"उर्वशी एव पणः भवेत्। किं मन्यसे, राजन्?" प्रमतिः इन्द्रं प्रति—"यद् भवता उक्तं, तत् स्वीकृतम्। पणाय स्वधर्मयुक्तं दक्षिणहस्तं दातव्यम्। क्रीडाम।" एवं निश्चित्य उभौ द्यूतस्थलम् अगच्छताम्। तत्र प्रमतिः विजयी उर्वशीं जितवान्। ततः प्रमतिः इन्द्रं प्रति क्रुद्धः उवाच—"अन्यं पणं ददातु, पुनः क्रीडतु।" इन्द्रः—"दिव्यं विजयीं श्रेष्ठां वज्रयुक्तां रथं ददातु। तेन विना न क्रीडिष्यामि।" तदा प्रमतिः पाशादीन् रत्नभूषणानि च गृहित्वा हसित्वा इन्द्रं प्रति—"अहं विजयी" इति न्यवेदयत्। एतस्मिन्नन्तरे नारदः, द्यूतविद्, तत्र आगतः। विश्वावसुर्नाम गन्धर्वाधिपः अपि समागतः। ते ऊचुः—"राजन्, गन्धर्वद्यूतकौशल्येन त्वया सह क्रीडिष्यामः।" राजा अनुमोद्य विजयं घोषितवान्। तान् अपि जित्वा, प्रमतिः अहंकारात् इन्द्रं प्रति तीक्ष्णं वचनं प्राह—"युद्धे वा क्रीडायां वा त्वं न कदापि विजयी। अतः सर्वदा अस्मासु भक्तिं कुरु। ब्रूहि, केन प्रकारेण त्वं देवाधिपः अभूः?" तत् श्रुत्वा प्रमतिः उर्वशीं प्रति गर्वात्—"गच्छ, दासी भव।" इति। उर्वशी प्रत्युवाच—"यथा देवेषु आचरामि, तथा त्वयि अपि, सर्वहृदया आचरिष्यामि। मां न निन्दयः।" प्रमतिः पुनरुवाच—"त्वदृशीनां स्त्रीणां बहवः सन्ति। किम् लज्जसे, शुभे? गच्छ, दासी भव।" एवमुक्त्वा प्रमतिः तदा गन्धर्वाधिपतिं, तदा चित्रसेणं, विश्वावसुपुत्रं, प्रति उवाच—"राजन्, त्वया सह सर्वं पणीकृत्य, राज्यं, प्राणान्, आत्मनश्च, द्यूतं करिष्यामि।" तौ अनुमोद्य, प्रमतिश्चित्रसेणौ उत्साहेन क्रीडितवन्तौ। तत्र चित्रसेणः विजयी अभवत्। ततः गन्धर्वाः राजानं दृढैः बन्धनैः बद्धवन्तः। चित्रसेणः सर्वं जित्वा, विशेषतः उर्वशीमपि एव पणेन प्राप्नोत्। एवं पवित्रेऽस्मिन् आख्याने दिव्यगुणयुक्तानां पुरुषाणां, धर्मस्य महिम्नः, दानस्य, तपसः, यशः च, तथा तीर्थयात्रायाः, द्यूतस्य, देवगच्छस्य च, क्रमशः वर्णनं जातम्।