यदा सः शीघ्रं याति स्म, तदा विशल्यकरणी पुनः गौतमीतीरे पतिता, यत्र हरिः योगेश्वरः स्थितः। ततः तं औषधं शीघ्रं पितरं दर्शय, विलम्बं मा कुरु; परपीडानिवृत्तेः त्रिषु लोकेषु नान्यत् श्रेयः अस्ति। विभीषणः "एवं भवतु" इति उक्त्वा तद् औषधं पुत्राय अपि दर्शयामास; "गृहाण" इति च उक्त्वा पुत्रः तस्य वृक्षस्य शाखां छित्त्वा, स्नेहेन वणिक् हितैषिणं धर्मिष्ठं तस्मै दत्तवान्। यत्र सः शक्तिमान् वृक्षः पर्वते पतितः, तस्य शाखां गृहित्वा हृदि स्थापय; स्पर्शमात्रेण स्वं रूपं पुनः लप्स्यते। पितुः वचनं श्रुत्वा वैभीषणिः धर्मात्मा यथोक्तं कृतवान्, तं दारुं यथास्थानं स्थापयामास। ततः वणिक् दृष्टिं पुनः प्राप्तवान्, समग्रः अभवत्; रत्नानां, मन्त्राणां, औषधीनां च शक्तिः कस्यापि न सुलभा अवगन्तुं। तं दारुं गृहित्वा, धर्मं स्मृत्वा, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा, हरिं योगेश्वरं पूजयामास। प्रणम्य, वणिक् पुनः तं दारुं गृहित्वा नृपपुरं महापुर्यां विचरन् गतवान्। तत्र महाराजः नाम राजा आसीत्, महाबलः; तस्य पुत्रः नासीत्, केवलं कन्या, या दृष्टिहीना अभवत्। सा कन्या एकमेव सुतः, सा अपि तादृशं व्रतं कृतवती—देवः, दानवः, ब्राह्मणः, क्षत्रियः वा, यः कश्चित्—वैश्यः, शूद्रजातिः वा, गुणयुक्तः वा, निर्गुणः वा, तस्मै कन्या दास्यते, यः तस्याः दृष्टिं पुनः दास्यति। राजा घोषयामास—सा कन्या राज्येन सह दास्यते; दिनरात्रं एकः वैश्यः तं घोषणं श्रुत्वा उक्तवान्—"निःसंशयं कन्यायाः दृष्टिं पुनः दास्यामि।" ततः तं वैश्यं शीघ्रं गृहित्वा महराजस्य समीपं नीतः; दारुं स्पर्शमात्रेण राजकन्या दृष्टिं पुनः प्राप्तवती। तदा विस्मितः राजा पप्रच्छ—"त्वं कः?" वैश्यः राजाय सर्वं यथाक्रमं वृतान्तं अव्याजं उक्तवान्। "ब्राह्मणानां प्रसादेन, धर्मेण, तपसा, दानेन, विविधैः यज्ञैः हविषा, दिव्यौषधीनां शक्त्या, अहं तादृशः शक्तिमान् अभवम्।" वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा राजा विस्मितः अभवत्—"कथं तादृशी शक्तिः अन्यस्मिन् दृश्यते? अयं नूनं दिव्यः पुरुषः। तस्मै कन्यां राज्यं च दास्यामि।" इति निश्चित्य, कन्यां राज्यं च दत्त्वा, सुखाय निर्गतः, शीघ्रं दुःखितः अभवत्। मित्रं विना राज्यं नास्ति, मित्रं विना सुखं नास्ति। सः ब्राह्मणं चिन्तयन्, वैश्यपुत्रः तं स्मृत्वा तृष्णया युक्तः अभवत्। एष एव सत्त्ववन्तः पृथिव्यां जातानां लक्षणम्—तेषां हृदयं सर्वदा दयया स्नेहेन पूर्णम्, अपि च तेषां प्रति, ये तान् कष्टं कृतवन्तः। महाक्रोधः राजा मणिकुण्डलः वनं गतः; राज्यं शासन्, एकदा ब्राह्मणं गौतमं दृष्टवान्। दुष्टैः जुआरैः सम्पत्तिं हृत्य, सः ब्राह्मणं मित्रं दृष्ट्वा, गृहं नीत्वा, धर्मविद् सन्मानं कृतवान्। तस्मै धर्मस्य बलं कथयामास, गङ्गायां स्नानं कृतवान् पापक्षयाय। तेन ब्राह्मणेन कुटुम्बैः, स्वदेशीयैः वैश्यैः, ब्राह्मणस्य बन्धुभिः, कौशिकपूर्वकैः वृद्धैः, योगेश्वरस्य सन्निधौ, देवपूजां यज्ञं च कृत्वा, सः स्वर्गं प्राप्तवान्। ततः प्रभृति, तद् तीर्थं "मृतसञ्जीवनी" नाम्ना प्रसिद्धम्, दृष्टिदं तीर्थं, योगेश्वरतीर्थम्; स्मरणमात्रेण पुण्यं लभ्यते, मनः शान्तिं ददाति, सर्वदुष्टचिन्तां नाशयति। तत्र, उर्वशीति तीर्थं स्नानं, दानं, महादेववासुदेवपूजया, अश्वमेधफलप्रदं भवति। यत्र महेश्वरः हरिश्च शार्ङ्गधन्वी स्थितौ, तत्र प्रमति नाम राजा आसीत्, सर्वेश्वरः, महाबलः। सः शत्रून् जित्वा, शीघ्रं देवानां सहितः इन्द्रलोकं गतवान्; तत्र, नारद, देवराजं मरुतैः सह दृष्टवान्। प्रमति, श्रेष्ठवीरः, इन्द्रं पाशहस्तं गृहीत्वा, इन्द्रं हसन्तं दृष्ट्वा, हरिः प्रमतिं उवाच—"मुनिवर, देवालये पर्याप्तं मरुद्भिः क्रीडितम्! दिशः जित्वा स्वर्गं प्राप्त्वा, मया सह क्रीड।" हरिवचनं श्रुत्वा, प्रमति राजा "एवं भवतु" इति उक्त्वा, इन्द्रं पप्रच्छ—"किं दण्डं उचितं मन्यसे?" प्रमतिवचनं श्रुत्वा, देवराजः प्रत्यवदत्—"उर्वशी एव दण्डः, यज्ञैः सर्वैः प्राप्तव्यः।" इन्द्रवचनं श्रुत्वा, प्रमति गर्वितः उक्तवान्—"उर्वशी दण्डं मन्ये, किं त्वं, राजन्?" "यद् वदसि, देवराज, गृह्णामि, वज्रधारिन्," इति प्रमति इन्द्रं उवाच; "दण्डाय दक्षिणहस्तं दत्त्वा, धर्मयुक्तं, क्रीडामः।" एवं निश्चित्य, उभौ क्रीडायाः समीपं गतौ। तत्र प्रमति विजयी, उर्वशीं दिव्यां कन्यां प्राप्तवान्। तां जित्वा, प्रमति क्रुद्धः इन्द्रं उवाच—"दण्डाय अन्यं वस्तुं दत्त्वा, अनन्तरं पुनः क्रीडामः, महाबलिन्।" "दिव्यं विजयीं श्रेष्ठां रथं वज्रयुक्तं, देवयोग्यं, तेन क्रीडामि, राजन्, न संशयः।" ततः प्रमति पाशं रत्नाभरणानि च गृहित्वा, इन्द्रं हसन् उक्तवान्—"अहम् विजयी अभवम्!