स व्यापारी, अनेकविधचिन्तासु संलग्नः, पृथिव्याम् अचलः शोकसागरमग्नः क्लान्तचित्तः तिष्ठति स्म। एवं तस्य दुःखसमुद्रे पतितस्य, दिवसे गतवति, शुक्लपक्षस्यैकादश्यां रात्रौ चन्द्रमण्डलोत्थिते, विभीषणः तत्र आगतः। विभीषणः, स्वपुत्रेण सह राक्षसैश्च परिवृतः, विधिवत् योगाधिपतिं सम्पूज्य, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा तत्र आगच्छत्। तस्यैव विभीषणस्य पुत्रः, वैभीषणिः इति प्रसिद्धः, रूपेणापि द्वितीयः विभीषणः, तं व्यापारीं दृष्ट्वा वाक्यम् उक्तवान्। व्यापारीणः वाक्यानि यथावत् श्रुत्वा, स धर्मात्मा पुत्रः स्वपितरं, लङ्केश्वरं महात्मानं, सर्वं निवेदयामास; तदा लङ्केश्वरः प्रसन्नः स्वपुत्रं धर्मिष्ठं सम्बोधितवान्। सः रामः, श्रीमान्, मम गुरु; हनूमांश्च यस्य नाम विश्रुतम्, तस्य च मम च सखासम्मान्यः। तेनैव महागिरिः आनीतः। पूर्वं किञ्चिद् अन्यकर्मणि जातमपि, सः सर्वौषधिस्थलः पर्वतः हनूमता हिमवतः समीपं नीतः। तेन महाबुद्धिना, रामाय, अनिश्रमकर्मणे, विशल्यकरणी मृतसञ्जीवनी च औषधी आनीता। तदर्थं कृत्यं सम्पाद्य, निवेद्य च, सम्पूर्णे कार्ये, सः हनुमान् तं पर्वतं पुनः दिव्यपर्वतं नीतवान्। तस्मात् त्वं ताम् औषधीं समानीत्वा, हरिं स्मृत्वा, अस्य हृदि स्थापय; तदा अयं पुण्यात्मा सर्वकाङ्क्षितं प्राप्स्यति। सः शीघ्रं गच्छन्, गौतमीतीरे, यत्र योगाधिपतिर्हरिः आसीत्, विशल्यकरणी पुनः पतिता। त्वं ताम् औषधीं त्वरा कृत्वा मम पित्रे दर्शय; विलम्बं मा कुरु; परदुःखोपशमात् त्रिषु लोकेषु किञ्चित् श्रेयः नास्ति। विभीषणः 'एवं अस्तु' इति उक्त्वा, ताम् औषधीं पुत्रायापि दर्शयामास; 'एषा गृह्यताम्' इति उक्त्वा, सुतः तस्य वृक्षस्य शाखां छित्त्वा, स्नेहात् व्यापारीणं हितकामः धर्मात्मा तद् अकरोत्। यत्र सः महावृक्षः पर्वते पतितः, तत्र तस्य शाखां गृहीत्वा, व्यापारीणः हृदि स्थापय; केवलं स्पर्शमात्रेण सः स्वस्वरूपं प्राप्नोति। पितुः वचनं श्रुत्वा, वैभीषणिः, सत्त्ववान्, यथोक्तं कृतवान्, शाखां यथायोग्यं स्थापयामास। तदा व्यापारी, दृष्टिप्राप्तः, पुनः सम्पूर्णः जातः; रत्नमन्त्रौषधीनां शक्तिः कस्यचित् सुलभा न भवति। सः तस्यैव शाखां गृहीत्वा, धर्ममात्रं स्मरन्, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा, योगाधिपतिं हरिं पूजयामास। सः नमित्वा, पुनः तया शाखया सह निर्पपुरं नाम महानगरं विचरन् गतः। तत्र महाराज इति प्रसिद्धः राजा आसीत्, महाबलवान्; तस्य पुत्रः नासीत्, केवलं पुत्री आसीत्, या दृष्टिहीना अभवत्। सा पुत्री तस्य एकैव संतानम् आसीत्, सा अपि तादृशं व्रतम् आचरति स्म—देवो वा दानवो वा ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा, यः कश्चन स्यात्, वैश्यः वा शूद्रजन्मा वा, गुणवान् वा निर्गुणो वा, यः तस्याः दृष्टिं दास्यति, तस्मै सा दास्यते। राजा तां पुत्रीं राज्येन सह दास्यामीति घोषयामास। एषा घोषणा दिनरात्रं व्यापारीणां श्रुत्वा, सः उक्तवान्—'निःसंशयं राजकन्यायाः दृष्टिं दास्यामि।' तं वैश्यं शीघ्रं गृहीत्वा, सः महराज्ञः समीपं नीतः; तस्य शाखास्पर्शमात्रेण राजकन्या दृष्टिं पुनराप्तवती। तदा विस्मितः राजा पृष्टवान्—'कः त्वम्?' इति; सः वैश्यः कृतान्तं सर्वं राज्ञे निवेदयामास। ब्राह्मणानां प्रसादेन, धर्मेण, तपसा, दानेन, हवनसमृद्धैः यज्ञैः, दिव्यौषधीनां बलात्, मया एषा सिद्धिः प्राप्ता इति सः उक्तवान्। वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा, राजा विस्मयेन पूरितः अभवत्। 'कथमयं महाबलः पुरुषः! नूनम् एषः दिव्यः; अन्यथा, एषा सिद्धिः अन्यस्मिन् कथं दृश्येत? तस्मात्, तस्मै कन्यां राज्येन सह दास्यामि' इति निश्चित्य, कन्यां राज्यं च तस्मै दत्त्वा, स्वयं विहाराय गतः, शीघ्रं दुःखसागरं प्राप्तः। मित्रं विना राज्यं नास्ति, मित्रं विना सुखं नास्ति; सः वैश्यपुत्रः सततम् तं ब्राह्मणं चिन्तयन्, तस्य वियोगेन तृष्णया पीडितः। एष एव पृथिव्यां सत्त्ववन्तां जनानां लक्षणम्—तेषां हृदयानि सदा दयालु, अपि च शत्रुषु। महान् राजा मणिकुण्डलः वनं गतः; सः राज्यं पालयन्, कदाचित् गौतमं ब्राह्मणमित्रं दृष्टवान्। सः मणिकुण्डलः, द्यूतदुष्टैः धनं हृतम् अपश्यत्, तं ब्राह्मणमित्रं गृहं नीत्वा, धर्मज्ञः सन्, सत्कृतवान्। तस्मै धर्मस्य प्रभावं सम्यक् आख्यातवान्, गङ्गायां स्नापयामास, सर्वपापापनोदनाय। सः ब्राह्मणेन, स्वजनैः, स्वदेशीयैः वैश्यैः, ब्राह्मणबान्धवैः, कौशिकप्रमुखैः वृद्धैः च परिवृतः, योगिनां नाथस्य सन्निधौ, यज्ञान् कृत्वा, देवपूजनं च सम्पन्नं, स्वर्गं प्राप्तवान्। तस्मात् कालात्, तत् तीर्थं 'मृतसञ्जीवनम्' इति प्रसिद्धं, 'दृष्टिस्थानम्', 'योगिनां नाथः' इति च; तस्य केवलं स्मरणेन पुण्यं लभ्यते, चित्तशान्तिं ददाति, सर्वदुष्टचित्तविनाशनं च करोति। तत्रैव, 'उर्वशी' इति प्रसिद्धं तीर्थं, स्नानेन, दानेन, महादेववासुदेवपूजनादिभिः, अश्वमेधफलदं भवति। यत्र महेश्वरः, हरिश्च शार्ङ्गधन्वा, निवसतः, तत्र प्रमतिर्नाम राजा आसीत्, सार्वभौमो, महाबलः। सः शत्रून् जित्वा शीघ्रं देवानां सहवासं गत्वा, इन्द्रलोकं प्राप्तः; तत्र, हे नारद, सः मरुद्गणसमेतं देवराजं दृष्टवान्।