अथ ब्राह्मणः वणिजं प्राह— "मया सम्पद् विजिता, हे वणिजन्, त्वं निर्लज्जः कथं वदसि? केवलं मया धर्मः जितः, यथेष्टं कृतवानस्मि।" इति। तस्य ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा वणिक् स्मयमानः प्रत्युवाच। "यथा धान्येषु तुषाः, पक्षिषु यूपकाः दृश्यन्ते, तथा धर्महीनान् अहम् अपि तथा पश्यामि।" इति सः प्राह। "चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथमो स्मृतः; अनन्तरं धनं कामश्च। कथं त्वं, द्विजश्रेष्ठ, वदसि मया विजितम्, यदि धर्मः मयि तिष्ठति?" इति। ततः ब्राह्मणः वणिजं प्राह— "पाणिभिः एव क्रीडा निर्णीयताम्।" इति। वणिक् तद् अङ्गीकृत्य, उभौ पुनः निर्गत्य जनान् प्रति वदन्तौ गतौ। तदा तौ लौकिकान् समीपं यथापूर्वं गत्वा, ब्राह्मणः घोषयामास— "मया विजितम्।" इति। ततः स्वपाणिं छित्वा सः अपृच्छत्— "किं धर्मं पश्यसि?" इति। एवं ब्राह्मणेन पृष्टः वणिक् उवाच— "जीवितं कण्ठे स्थिते अपि धर्मः सर्वोत्तमः। जनन्याः, पितुः, मित्रस्य, बान्धवानां च— धर्म एव देहिनां सखाः।" इति। एवं तयोः विवादे जातः, ब्राह्मणः धनसम्पन्नः अभवत्, वणिक् तु दारिद्र्यं प्राप्तः, हस्तच्युतः च। एवं भ्रमन् तौ गङ्गातटं योगीश्वरं हरिं प्रति आगतौ। तत्र पुनः, ऋषे, तौ अन्योन्यं सम्बोधितवन्तौ। वणिक् केवलं धर्मं स्तोतुम् आरब्धवान् गङ्गायाः च योगीश्वरस्य च साक्षात्, ब्राह्मणः तु कोपेन वणिजं निन्दन् पुनः प्राह। "धनं नष्टम्, हस्तौ छिन्नौ, केवलं गुणैः शेषः असि। अन्यथा वदसि चेत्, शिरः अपि छिनदामि।" इति। वणिक् हसित्वा गौतमं प्रति स्पष्टं वाक्यम् अवदत्। "धर्मं सर्वोत्तमं मन्ये; यथेष्टं कुरु। ब्राह्मणान्, आचार्यांश्च, देवान्, वेदान्, धर्मं, जनार्दनं च— सर्वान् नमतः।" इति। "यः तान् निन्दति, सः पापी; तादृशः दुष्कृत्यं न स्पृशेत्। पापात्मा, दुष्टबुद्धिः, धर्मद्रोही— सः परिहर्तव्यः।" इति। ततः सः कोपात् उवाच— "यदि धर्मं स्तौषि, तर्हि प्राणक्रीडा भवतु, मुनिश्रेष्ठ।" इति। गौतमेन एवमुक्ते वणिक् प्रत्युवाच— "एवं भवतु।" पुनः उभौ जनान् प्रति उक्तवन्तौ, जनाः च यथोक्तं प्रत्युवाचुः। तदा योगीश्वरस्य साक्षात्, गङ्गायाः दक्षिणे तटे, गौतमः तं हत्वा, वणिजः नेत्रं निष्क्रान्तवान्, चोवाच— "धर्मस्य स्तुत्या त्वं एतत्प्राप्यः— धनं गतं, नेत्रं नष्टं, मृदुहस्तौ छिन्नौ। त्वं पृष्टः, मित्र, अहं गच्छामि; अन्यत्र न वद।" इति। तस्य निर्गम्य, वणिक् मनसा चिन्तयामास— "हा, मम कष्टं, हरये धर्मनिष्ठायै इदं दुःखमुपस्थितम्।" इति। सः वणिक्, दीनः, निर्हस्तो, अन्धः, दुःखेन परिप्लुतः, केवलं धर्मं स्मरन् स्थितः। एवं नानाविधैः चिन्ताभिः, भूमौ स्थिरः, शोकसागरे पतितः, निरुत्साहः बभूव। दिनान्ते, रात्रौ, शुक्लपक्षस्यैकादश्यां, चन्द्रे समुत्थिते, तत्र विभीषणः आगतः। सः योगीश्वरं विधिवत् पूजयित्वा, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा, पुत्रेण सह, राक्षसैः परिवृतः, तत्र आगतः। तस्य पुत्रः, वैभीषणिः नाम, अन्यो विभीषण इव रूपेण, वणिजं दृष्ट्वा, उक्तवान्। वणिजः वचः यथावत् श्रुत्वा, सः धर्मात्मा पुत्रः, सर्वं पित्रे, लङ्केश्वरे महात्मने, निवेदयामास। लङ्केश्वरः तेन तुष्टः, धर्मात्मनं पुत्रं प्रति उवाच। "रघुनाथः मम गुरु, हनुमान् च तस्य मित्रं मह्यं च; तेनैव महागिरिः आनीतः।" इति। "पूर्वं कार्ये समुपस्थिते, सः पर्वतः, सर्वौषधिनिकेतनः, हनुमता हिमवतः समीपं नीतः।" इति। "सः बुद्धिमान्, विषल्यकरणीं मृतसञ्जीवनीं च, रामाय अनीय, कार्यं समाप्य, तं पर्वतं पुनः दिव्यपर्वतम् आनयत्।" इति। "तां औषधीं हरिं स्मृत्वा, तस्य हृदि स्थापय; ततः अयं पुण्यात्मा सर्वं कामं प्राप्स्यति।" इति। तत् श्रुत्वा, सः शीघ्रं गच्छन्, विषल्यकरणी गौतमीतीरे पतिता, यत्र योगीश्वरः हरिः।" इति। "सा औषधीं शीघ्रं पित्रे दर्शय, न विलम्बः; परदुःखनिवृत्तेः त्रिषु लोकेषु न अन्यः पुण्यः अस्ति।" इति। विभीषणः 'एवं' इति उक्त्वा, पुत्राय दर्शयामास। 'गृहाण' इति उक्त्वा, सः पुत्रः तस्य वृक्षस्य शाखां छित्वा, वणिजं प्रति स्नेहात्, धर्मनिष्ठः, परहितरतः, तद् अकरोत्। यत्र सः महावृक्षः पर्वते पतितः, तस्य शाखां गृहित्वा, तस्य हृदि स्थापय; केवलस्पर्शात् स्वस्वरूपं लभेत। पित्रोः वचः श्रुत्वा, वैभीषणिः, धर्मात्मा, यथोक्तं कृतवान्, तं दारुस्थलं स्थापयामास। तदा वणिक्, दृष्टिः पुनः लब्ध्वा, सम्यक् अभवत्; रत्नमन्त्रौषधीनां शक्तिः कस्यचिद् न सुलभा। सः एव दारुस्थलं गृहित्वा, धर्ममात्रं स्मरन्, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा, योगीश्वरं हरिं पूजयामास। प्रणम्य, वणिक् पुनः दारुस्थलं गृहीत्वा, नृपपुरं नाम महानगरं विचरामास। तत्र महाराजः नाम राजा बभूव, बलसम्पन्नः; तस्य पुत्रः नास्ति, केवलं कन्या चक्षुषा हीना। सा कन्या एकैव तस्य सन्ततिः, सा अपि तादृशं व्रतम् आलम्ब्य स्थितवती— "देवो वा, दानवो वा, ब्राह्मणो वा, क्षत्रियो वा— यः कश्चित् स्यात्—" इति।