गौतमः, रत्नकुण्डलधारी, हास्यवद् चिन्तयन् इदं वचनं अब्रवीत्—“नूनं अधर्मेण प्राणीः वर्धन्ति। तेषां वर्धनं, सुखं, इच्छितं च प्राप्तिः—नात्र संशयः। किन्तु अस्मिन लोके धर्मिष्ठाः दुःखं भजन्ति दृश्यन्ते। अतः धर्मस्य उपयोगः कः, यस्य फलम् केवलं दुःखमिति?” ततः वणिक् प्रत्युवाच—“न, सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम्; पापे दुःखम्, भयम्, शोकः, दरिद्रता, क्लेशः च। यत्र धर्मः, तत्र मोक्षः; स्वधर्मः कथं नश्येत्?” एवं तयोः तत्र विवादः अभवत्; यस्य पक्षः बलवत्तरः सः अन्यस्य धनम् अवाप्स्यति। तयोः बलं कस्य अधिकं—धर्मस्य वा अधर्मस्य वा—इति पृच्छामः; लोके वेदः परमः, धर्मात् सुखम् आगच्छति। इत्येव विवाद्य तौ सर्वान् जनान् अपृच्छताम्—“पृथिव्यां धर्मस्य वा अधर्मस्य वा बलं किम् अधिकम्?” तौ यथार्धं वदन्तु—इति तौ बलात् उक्तवन्तौ; ततः धर्मानुगाः तत्र प्रत्युवाचुः। ते दुःखं अनुभवन्ति; पापिष्ठाः सुखिनः दृश्यन्ते। विवादे सर्वं धनं ब्राह्मणेन जितम् इति घोषितम्। मणिमान् धर्मविदां अग्रणीः पुनः धर्मं स्तुतवान्; ब्राह्मणः मणिमानं उवाच—“किमर्थं धर्मं स्तौषि?” वणिक् उवाच—“एवमस्तु,” ततः ब्राह्मणः पुनः वदति। “अहं धनं जितवान्, हे वणिक्; किमर्थं निर्लज्जः वदसि? मया धर्मः एव जितः, यथा मया इच्छया कृतम्।” ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा वणिक् स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच—“यथा धान्ये तुषाः, पक्षिषु वर्तकाः दृश्यन्ते, तथा धर्मरहितान् अहं मित्रं इव पश्यामि। चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथमः कथ्यते; ततः अर्थः, कामः च। कथं, द्विजश्रेष्ठ, अहं जितः इति वदसि, धर्मः मयि स्थितः?” ततः ब्राह्मणः वणिकं उवाच—“हस्ताभ्यां एव जेतृत्वं निश्चित्यताम्।” वणिक् अनुमोदितवान्, उभौ पुनः गच्छन्तौ वदन्तौ च। यथापूर्वं लोकान् गत्वा ब्राह्मणः “अहं जितवान्” इत्युक्त्वा, हस्तौ छित्त्वा, पृच्छति—“धर्मं कथं पश्यसि?” ब्राह्मणेन एवमुक्ते वणिक् प्रत्युवाच— “जीवितं कण्ठे स्थिते अपि धर्मं परमं मन्ये। मातृ, पितृ, मित्र, बान्धवानां धर्मः एव देहिनां सखा।” एवं विवादे ब्राह्मणः धनवान् अभवत्, वणिक् दारिद्र्ययुक्तः, हस्तच्युतः च अभवत्। तौ गच्छन्तौ गङ्गां, योगेश्वरं हरिं समुपेतौ; योगिनां श्रेष्ठ, तौ पुनः परस्परं संवादं अकुर्वताम्। वणिक् गङ्गायाः योगेश्वरस्य च पुरतः केवलं धर्मं स्तुतवान्; ब्राह्मणः क्रोधात् वणिकं तिरस्कृत्य पुनः उवाच— “ते धनं गतं, हस्तौ छिन्नौ, गुणैः एव शेषः। अन्यथा वदसि चेत्, शस्त्रेण शिरः छिनदामि।” वणिक् हसित्वा गौतमं सुस्पष्टं वदति— “धर्मं परमं मन्ये; यथेष्टं कुरु। ब्राह्मणाः, गुरवः, देवाः, वेदः, धर्मः, जनार्दनः—एतान् अहं पूजये। यः तान् निन्दति, सः पापी; तादृशः दुष्कृत्यः स्पृश्यः न। दुष्टः, दुरात्मा, धर्मदूषकः—सः वर्जनीयः।” ततः क्रुद्धः उवाच—“यदि धर्मं स्तौषि, तदा जीवनयोः एव जेतृत्वं निश्चित्यताम्, हे मुने।” गौतमेन एवमुक्ते वणिक् “एवमस्तु” इत्युक्त्वा, पुनः उभौ जनान् प्रत्युवाचताम्, जनाः तदनुसारं प्रत्युवाचुः। योगेश्वरस्य पुरतः, गङ्गायाः दक्षिणे तटे, गौतमः वणिकं आघात्य, ब्राह्मणः नेत्रं निष्कृत्य उवाच— “हे वणिक्, तव धर्मस्तुत्या एष अवस्था प्राप्ता—धनं गतं, नेत्रं नष्टं, कोमलौ हस्तौ छिन्नौ। त्वं पृष्टः, मित्र, गच्छामि। अन्यकथा न एवं वद।” तस्य निर्गमने वणिक् मनसि चिन्तयति—“हन्त, किम् दुःखं मम प्राप्तम्, हे हरि, धर्मनिष्ठस्य?” सः वणिक्, दारिद्र्ययुक्तः, हस्तरहितः, अन्धः, शोकाभिभूतः, धर्मं एव स्मरन् तिष्ठति। एवं बहुधा विचारं कृत्वा, पृथिव्यां स्थिरः, विषण्णः, दुःखसागरं पतितः, तिष्ठति। दिनस्य अन्ते, रात्रौ, यदा चन्द्रोदयः, शुक्लपक्षे एकादश्यां, विभीषणः तत्र आगच्छति। योगेश्वरं विधिवत् पूज्य, गौतमीगङ्गायां स्नात्वा, विभीषणः पुत्रेण सह राक्षसैः परिवृतः आगच्छत्। विभीषणस्य पुत्रः, वैभिषणि नाम्ना, रूपेऽपि अपरः विभीषणः, तं वणिकं दृष्ट्वा उवाच। वणिकस्य यथाक्रमेण वचनं श्रुत्वा, धर्मिष्ठः पुत्रः सर्वं पितरं लङ्केश्वरं महात्मानं निवेदितवान्; लङ्केश्वरः तुष्टः पुत्रं धर्मिष्ठं उवाच— “श्रीरामः मम गुरु, हनुमान् प्रसिद्धः तस्य मित्रः मम च; तेन महागिरिः आनितः। पूर्वे अन्यकार्ये, तेन पर्वतः सर्वौषधिनाम् आश्रयः, हिमवतः आगतः। सः बुद्धिमान् विशल्यकरणीं मृतसंजीवनीं च आनयत्, रामाय अक्षयकर्मणे। कार्यं सम्पाद्य, निवेद्य, समाप्ते घटने, पर्वतः पुनः दिव्यगिरिं प्रतिगतः। तं औषधिं हरिं स्मृत्वा हृदये स्थापय; ततः एष धर्मनिष्ठः सर्वम् इच्छितम् अवाप्स्यति।