एकदा कश्चन पुत्रः स्वयमेव वित्तं सम्पाद्य तद् धनं पित्रे बान्धवान् वा ददौ। स एव सत्पुत्रः ज्ञेयः, अन्यः केवलं गर्भसम्भूतः इति स्मृतम्। तस्मिन्नेव काले ब्राह्मणवाक्यं श्रुत्वा, तेन वाक्येन कामेन च पूर्णः स व्यापारी तानि रत्नानि शीघ्रं गृहित्वा, स्वधनं गौतमाय दत्तवान्। तेन धनेन तौ यथाकामं देशान् देशान् विचरन्तौ यातौ। व्यापारी सत्यं वाक्यमुक्तवान्—"वयं धनं सम्पाद्य गृहं प्रत्यागच्छामः"—इति। किन्तु ब्राह्मणः तत्र कपटयुक्तः आसीत्। व्यापारी पापकर्मा, पापचेताः सन्, ब्राह्मणं नाजानात्; न च तौ परस्परस्य पितरौ ज्ञातवन्तौ; तौ अन्योन्यं संबोधितवन्तौ। तौ व्यापारी च ब्राह्मणश्च, धनार्थं देशान् देशान् विचरन्तौ, ब्राह्मणः तु व्यापारीहस्तस्थितं धनं हर्तुं कामयामास। स चिन्तयामास—"येन केन प्रकारेण अहं तद् धनं संप्राप्स्यामि; अहो, सहस्रशः रमणीयान् नगराणि पृथिव्यां सन्ति। सर्वत्र देवतुल्याः स्त्रियः, कामदुघाः, रमणीयाः सन्ति—किं कुर्मि?" इति। "यदि श्रमेन सम्पादितं धनं स्त्रीभ्यः दत्तं, ताः तद् धनं सदा भुञ्जते; स एव जीवनस्य फलमस्ति।" इति स चिन्तयन्, "नित्यं वेश्याभिः भूषितः, नृत्यगीतादिषु प्रमुदितः, कथं व्यापारीणः मम हस्तगतं धनं भोक्ष्ये?" इति पुनः चिन्तयित्वा, गौतमः हास्यं कुर्वन्निव, मणिकुण्डलधरः, वाक्यमिदम् अवदत्—"विपथेन एव प्रजाः वर्धन्ते।" "ते वर्धनं सुखं कामान् च प्राप्नुवन्ति—न संशयः; किन्तु अस्मिन्लोके धर्मिष्ठाः दुःखं भुञ्जते दृश्यन्ते। तस्मात्, धर्मस्य किमर्थं, यस्य केवलं दुःखमेव फलम्?" इति। तदा व्यापारी प्रत्युवाच—"न, सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम्; अधर्मे दुःखं, भयम्, शोकः, दरिद्रता, क्लेशश्च। यत्र धर्मः, तत्र मोक्षः; स्वधर्मः कथं नश्येत्?" इति। एवं तयोः विवादः जातः; यस्य पक्षः बलवत्तरः स धनं प्राप्स्यतीति निश्चितम्। तौ चिन्तयामासतुः—"कस्य बलं श्रेष्ठम्, धर्मस्य उताधर्मस्य?" इति। लोके वेदः प्रमुखः, धर्मात् सुखं जायते इति। एतद् विवाद्य तौ सर्वान् जनान् अपृच्छताम्—"पृथिव्यां धर्मस्य वा अधर्मस्य वा बलं श्रेष्ठम्?" इति। तौ सत्यं यथावत् वक्तव्यम् इति बलपूर्वकं प्रोषितवन्तौ; धर्मानुगाः तत्र प्रत्युवाचुः। तैः उच्यते—"ते दुःखं अनुभवन्ति, पापिष्ठाः जनाः सुखिनः भवन्ति।" विवादे सर्वं धनं ब्राह्मणेन विजितम् इति घोषितम्। तदा धर्मज्ञः मणिमान् धर्मं पुनः स्तुतवान्। ब्राह्मणः मणिमानं प्राह—"किमर्थं धर्मं स्तौषि?" व्यापारी अपि "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, ब्राह्मणः पुनः अवदत्—"मया धनं जितम्, हे व्यापारी! किमर्थं त्वं निर्लज्जः भाषसे? मया केवलं धर्मः जितः, यथेष्टं कृतवानस्मि।" ब्राह्मणवाक्यं श्रुत्वा, व्यापारी स्मयमानः प्रत्युवाच—"यथा धान्येषु तुषाः, पक्षिषु यवाष्काः दृश्यन्ते, तथा धर्महीनान् अहं पश्यामि।" "चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथमः स्मृतः; ततः पश्चात् अर्थः, कामः च। कथं त्वं वदसि, द्विजश्रेष्ठ, मया विजयः जातः, यदा धर्मः मयि वसति?" तदा ब्राह्मणः व्यापारीं प्राह—"पाणिभ्यां स्पर्धा क्रियताम्।" व्यापारी अनुमोदितवान्; उभौ पुनः जनान् प्रति गत्वा वाक्यमूचतुः। यथापूर्वं जनसमूहम् आगत्य, ब्राह्मणः "अहं जितवान्" इति घोषयन्, स्वपाणीन् छित्त्वा, "कथं धर्मं पश्यथ?" इति अपृच्छत्। व्यापारी तदा प्रत्युवाच—"अहं धर्मं परमं मन्ये, प्राणेष्वपि कण्ठगतेषु। मातरं, पितरं, मित्रं, बान्धवान् प्रति—धर्म एव देहिनां सखा।" एवं विवादे, ब्राह्मणः धनवान् अभवत्, व्यापारी तु निर्धनः, हस्तशून्यः, धनहीनः च जातः। तौ विचरन्तौ गङ्गातटं योगीश्वरं हरिं प्रति आगतः। तत्र पुनः, संयोगात्, तौ परस्परं संवादम् अकुरुताम्। व्यापारी धर्ममेव गङ्गायां योगीश्वरस्य पुरतः स्तोतुम् आरब्धवान्; ब्राह्मणः क्रोधेन व्यापारीं निन्दित्वा पुनरुवाच—"ते धनं नष्टम्, पाणयः छिन्नाः, केवलं गुणैः स्थितः। अन्यथा वदसि चेत्, शिरः शस्त्रेण छिनत्ति।" व्यापारी हसित्वा गौतमं प्रति स्पष्टं वाक्यम् अवदत्—"धर्मं परमं मन्ये; यथेष्टं कुरु। ब्राह्मणाः, आचार्याः, देवाः, वेदाः, धर्मः, जनार्दनः—सर्वे मया पूज्याः।" "यः तान् निन्दति, स पापी; तादृशः दुष्कृत्कारी न स्प्रष्टव्यः। दुष्टः, पापबुद्धिः, धर्मदूषकः—स परित्याज्यः।" तदा क्रुद्धः ब्राह्मणः उवाच—"यदि धर्मं स्तौषि, तर्हि जीवितं एव स्पर्धायाः विषयः अस्तु, मुनिवर।" गौतमवाक्यं श्रुत्वा, व्यापारी "एवं भवतु" इति प्रत्यनुज्ञातवान्। पुनः उभौ जनान् प्रति गत्वा, जनाः यथायोग्यं प्रत्युवाचुः। योगीश्वरस्य पुरतः, गङ्गायाः दक्षिणे तीरे, गौतमः तं व्यापारीं प्रहारं कृत्वा, तस्य नेत्रं निष्कृष्य, अवदत्—"धर्मस्य स्तवेन त्वं एतां दशां प्राप्तः; धनं नष्टम्, नेत्रं गतम्, कोमलौ पाणी छिन्नौ। त्वं पृष्टः, मित्र, गच्छामि; अन्यत्र मा एवं वद।" तस्मिन् गते, व्यापारी मनसा चिन्तयामास—"हा, मम कियद् दुःखं जातम्, हे हरि, यः केवलं धर्मे स्थितः अस्मि!" इति। स व्यापारीश्रेष्ठः, निर्धनः, बाहुहीनः, अन्धः च, शोकग्रस्तः अपि, केवलं धर्मं एव स्मरन् स्थितः।