कस्यचित् उत्तमपुरीमध्ये वृद्धकौशिकनामा ब्राह्मणः निवसति स्म। तस्य पुत्रः गौतमः नाम, वेदविदां श्रेष्ठः, ख्यातिं जगौ। मातुः मानसिकदोषात् स द्विजः प्रतिकूलस्वभावः अभवत्। तस्य मित्रं आसीत्—मणिकुण्डलः नाम वणिक्। स ब्राह्मणः दरिद्रः, वणिक् तु धनवान्, तथापि तयोः स्नेहः विषमः सन्, परस्परहितकाम्यया नित्यं वर्तते स्म। कदाचित् गौतमः स्नेहपूर्वकं रहसि पुनः पुनः मणिकुण्डलस्य समक्षं वाक्यमिदं प्राह— “धनलाभाय गम्यतां, गिरिं वा समुद्रं वा। यौवनं वित्तं विना वृथा; वित्तं विना सुखं कुतः? दरिद्रस्य पुरुषस्य धिक् जीवितम्।” तदा कुण्डलः ब्राह्मणं प्रति प्राह— “मम पितृप्रयत्नेन बहुधनं संचितम् अस्ति। अद्य मम धनलाभे का आवश्यकता, ब्राह्मणश्रेष्ठ?” इति। ततो ब्राह्मणः मणिकुण्डलम् उत्साहेन प्रत्युवाच— “धर्मार्थकामविदां कः तृप्तः? देहिनां केवलं श्रेष्ठलाभः प्रशस्यते, मित्र। स्वयमेव यः जीवति, स एव सौभाग्यशाली; परदत्ते तुष्टः दुःखमयजीवनम् आप्नोति। यः पुत्रः पितृधनलाभे न स्पृहयति, स एव लोके पूज्यते। स्वबलात् यः धनमाप्नोति, स संसारसिद्धः; पितृधनं न स्पृशेत्। यः स्वयमेव धनं संप्राप्य पित्रे वा बन्धुभ्यः ददाति, स एव सत्पुत्रः; अन्यः केवलं गर्भसम्भूतः।” एवं ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा, कामेन पूर्णः, तद् यथार्थमिति मन्यते स्म स वणिक्। स स्वमणिं समादाय शीघ्रं गौतमाय ददौ। तेन वित्तेन तौ स्वेच्छया देशान् देशान् विचरन्तौ धनलाभाय प्रस्थितौ। वणिक् उवाच— “धनं सम्पाद्य गृहं प्रत्यागच्छावः।” स सत्यं प्राह, किन्तु ब्राह्मणः कपटी आसीत्। पापकृत् वणिक् ब्राह्मणं नाजानात्; उभौ परस्परस्य कुलं न जानन्तौ, केवलं संबोधितवन्तौ। देशान्तरं गच्छन्तौ, तौ धनलाभाय यत्नवन्तौ। ब्राह्मणः वणिजः हस्तस्थितं धनं हर्तुम् इच्छति स्म। “येन केन प्रकारेण अहं तत् धनं संप्राप्स्यामि। पृथिव्यां सहस्रशः रम्यनगर्यः सन्ति। सर्वत्र रमणीयाः स्त्रियः, कामदाः, सन्ति—किं कुर्मः? यत्नेन समाप्य धनं यदि स्त्रीभ्यः दीयते, तदा ताः तद् सुखेन भुञ्जते; तादृशं जीवनं फलदायकम्। नित्यं वेश्यासु भूषितः, गीतनृत्यादिसुखास्वादः, कथं अहं वणिजः धनं भोक्ष्ये?” इति चिन्तयन्, गौतमः हास्यवत् मणिकुण्डलाय वचनम् उदाहरत्— “अधर्मेण एव प्राणिनः वर्धन्ते। ते वृद्धिं सुखं कामान् च प्राप्नुवन्ति; धर्मिष्ठाः तु दुःखभागिनः दृश्यन्ते। तर्हि धर्मस्य किं प्रयोजनं, यस्य फलं दुःखमेव?” तदा वणिक् प्रत्युवाच— “न, धर्म एव सुखस्य आधारः। पापे दुःखं, भयम्, शोकः, दरिद्रता, क्लेशश्च। धर्मे मोक्षः; स्वधर्मः कथं नश्येत्?” इति। एवं विवादे प्रवृत्ते, यः बलवत्तरः स धनं जितवान् स्यादिति तयोः निर्णयः जातः। तौ सर्वान् जनान् पृष्टवन्तौ— “पृथिव्यां धर्मस्य वा अधर्मस्य वा बलं अधिकम्?” इति। धर्मपालकैः प्रत्युत्तरं दत्तम्— “धर्मिष्ठैः दुःखमुपलभ्यते; पापिनः सुखिनः।” विवादे सर्वं धनं ब्राह्मणस्य विजयं प्राप्तम्। तदा मणिमान् धर्मज्ञः पुनः धर्मस्य स्तुतिं चकार। ब्राह्मणः तम् उवाच— “किमर्थं धर्मस्य स्तुतिं करोति?” वणिक् उवाच— “एवमस्तु।” ब्राह्मणः पुनरुवाच— “मया धनं जितम्, वणिक्; त्वं निर्लज्जः किमर्थं भाषसे? मया धर्मोऽपि जितः, यथा मम इच्छया आचरितम्।” वणिक् स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— “यथा धान्येषु तुषाः, पक्षिषु यवकाः, तथा धर्महीनान् अहम् अपि पश्यामि। पुरुषार्थेषु धर्मः प्रथमः, अनन्तरं अर्थः कामश्च। त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ, कथं वदसि मया जितमिति, धर्मो मयि स्थितः?” ततः ब्राह्मणः वणिजं प्रति उवाच— “पाणिभ्यां स्पर्धा क्रियताम्।” वणिक् अनुमोदितवान्। तौ पुनः जनान् गत्वा ब्राह्मणः प्रोक्तवान्— “मया विजयः प्राप्तः।” ततः स्वपाणीन् छित्वा वणिक् पृष्टः— “किं धर्मं मन्यसे?” तदा वणिक् उवाच— “जीवितेऽपि घोरसमये धर्मः परमः। माता, पिता, मित्राणि, बान्धवाश्च—सर्वेषां धर्म एव सखा।” एवं विवादे ब्राह्मणः धनसम्पन्नः अभवत्, वणिक् तु निर्धनः, हस्तहीनः। तौ विचरन्तौ गङ्गातीरे योगीश्वरं हरिं समुपेत्य, पुनः परस्परं सम्बोधितवन्तौ। वणिक् गङ्गायाः योगीश्वरस्य च साक्षात् धर्मस्यैव स्तुतिं चकार। ब्राह्मणः क्रोधेन वणिकं तुदन् पुनरुवाच।