यः भगवतो विकलताम् दृष्ट्वा तद्वेदनं सहनं कः शूरहृदयः कर्तुं शक्तः? स पुनः पुनः आत्मनं दोषयन्, "मम जीवनेऽपि एतद् अभवत्," इति विलपन् तस्थौ। "हाहा, मम भाग्ये कष्टं प्राप्तम्, दैवेन निर्दयं कृतम्!" इत्येव आत्मनः कर्म दृष्ट्वा महादेवः आश्चर्यं प्राप्नवान्। ततः भगवान् वेदं वेदविदां श्रेष्ठं संबोधितवान्, "महामते, तं व्याधं पश्य, यस्य भक्ति: सत्यता च अस्ति; त्वं तु केनचित् मृत्तिका-कुश-जलादिना शिरः स्पृष्टवान्।" "एतेन कर्मणा, ब्रह्मन्, आत्मन्यपि मया अर्पितम्। यत्र यत्र भक्ति: प्रेम शक्तिः विवेकः वा अस्ति, तत्र तत्र तं प्रथमं वरं दास्यामि, ततः त्वं द्विजश्रेष्ठ।" इत्येव महेश्वरः वरं दत्त्वा व्याधं वरं वरणाय आमन्त्रितवान्। स व्याधः देवानां प्रभुं प्रार्थितवान्, "ते भगवन्, तव निर्माल्यं मम प्राप्तिः भवतु।" "एतत् मम भवतु, भगवन्; मम नाम्नि तीर्थं प्रसिद्धं भवतु; स्मरणमात्रेण सर्वयज्ञफलदं तीर्थं स्यात्।" इति प्रार्थनां कृत्वा, भगवान् "तथास्तु" इति प्रत्युत्तरं दत्तवान्। ततः तद् उत्तमं तीर्थं, भिल्लतीर्थं, सर्वपापक्षयहेतुः अभवत्। सर्वान् भक्तिं महादेवपादयोः ददाति, स्नानदानादिकर्मैः भोगमोक्षदं भवति। शिवः तत्र बहुविधान् वरान् वेदेष्वपि दत्तवान्। तत् तीर्थं चक्षुस्-तीर्थं इति प्रसिद्धं, यत्र योगिनां प्रभुः गौतमीदक्षिणतटे स्थितः। तत्र पर्वतशिखरे भौवनं नाम नगरी अस्ति, यत्र भौवनराजा क्षत्रियधर्मनिष्ठः पूर्वं राज्यं कृतवान्। तस्मिन नगरे वृद्धकौशिकः नाम ब्राह्मणः वासं कृतवान्; तस्य पुत्रः गौतमः वेदविदां श्रेष्ठः अभवत्। मातुः मानसिकदोषात् स द्विजः विपरीतस्वभावः अभवत्। तस्य मित्रं मणिकुण्डलः नाम वणिक् आसीत्। ब्राह्मणस्य वणिजः च मित्रता विषमा आसीत्—एकः धनवान्, अन्यः दरिद्रः—तथापि परस्परहितं सदा अन्वेषितवन्तौ। एकदा गौतमः गुप्तं स्नेहेन पुनः पुनः मणिकुण्डलं वणिजं संबोधितवान्, "धनार्थं पर्वतान् समुद्रान् गच्छाव। यौवनं सुखसाधनं विना व्यर्थं; धनं विना सुखं कथं स्यात्? दरिद्रस्य जीवनं निन्दनीयम्।" कुण्डलः ब्राह्मणं प्रत्युवाच, "मम पितृदत्तं धनं पर्याप्तम्; अधिकं धनं किम् आवश्यकम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ?" तदा ब्राह्मणः उत्साहेन प्रत्युत्तरं दत्तवान्, "धर्मार्थज्ञानकामेषु कोऽपि तृप्तिम् न प्राप्नोति। श्रेष्ठता प्राप्तिः एव प्रशंस्या, मित्र।" "स्वयमेव प्रयत्नेन जीवन् प्राणी भाग्यवान्; परदत्तेन तुष्टः अधमजीवनं यापयति।" "यः पुत्रः स्वपितृधनम् इच्छति, स लोकप्रशंसितः, पितृभिः पूजितः; अन्यः तु वाच्येऽपि नास्ति।" "यः पुत्रः स्वबलात् धनम् अर्जयति, स लोकसिद्धः; पितृधनं स्पर्शयितुं न अर्हति।" "यः स्वयम् धनम् अर्जयित्वा पित्रे वा बन्धुभ्यः ददाति, स एव पुत्रः; अन्यः मातृगर्भजः।" ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा, कामेन पूर्णः, सत्यं स्वीकरोति। स शीघ्रं स्वरत्नानि आदाय गौतमाय दत्तवान्, तेन धन्येन यथेष्टं देशान् भ्रमित्वा सुखम् अन्वेषितवन्तौ। "धनं समृद्धिं गृहित्वा पुनः गृहम् आगच्छाव।" इति वणिजः सत्यं उक्तवान्, ब्राह्मणः तु कपटः आसीत्। वणिजः पापचेतनः ब्राह्मणम् न अभिज्ञातवान्; उभौ स्वपितृवंशं न जानन्तौ, परस्परं संबोधितवन्तौ। वणिजः ब्राह्मणः च देशान् देशान् धनार्थं भ्रमित्वा, ब्राह्मणः वणिजः हस्तस्थितं धनं हर्तुम् इच्छन्। "येन केन प्रकारेण तद् धनं संग्रहीष्यामि; भूमौ सहस्राणि रम्यनगराणि सन्ति।" "नारीणां कामदायिनी देव्यो यत्र कुत्र अपि सन्ति; अहम् किं करिष्यामि?" "यद्य प्रयत्नेन धनं प्राप्तम् नारीभ्यः दत्तम्, ताः तद् सुखं सदा उपभुञ्जते; तद् जीवनं फलदायकम्।" "सदा गणिकाभिः अलंकृतः, नृत्यगीतसुखेन रम्यम्, कथं वणिजः धनं यद् मम हस्ते आगतम्, तद् उपभुञ्जे?" एवं चिन्तयन्, गौतमः हास्यवत्, रत्नकुण्डलधारी, इदं वचनं उक्तवान्, "न्यायविपरीतेन प्राणीणां वृद्धिः स्यात्।" "ते वृद्धिम् सुखं काम्यं प्राप्नुवन्ति; न संशयः। तु धर्मिष्ठाः दुःखम् उपभुञ्जन्ति।" "तस्मात् धर्मस्य किम् उपयोगः, यस्य फलम् दुःखमेव?" तदा वणिजः प्रत्युवाच, "न, सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम्; अधर्मे दुःखम्, भयम्, शोकः, दरिद्रता, क्लेशः च। धर्मे मोक्षः, स्वधर्मः कथम् नश्येत्?" एवं विवादयन्तौ, तयोः मध्ये विवादः अभवत्; यस्य बलम् अधिकम्, स अन्यस्य धनम् प्राप्स्यति। "धर्मस्य वा अधर्मस्य बलम् अधिकम्? लोके वेदः श्रेष्ठः, धर्मात् सुखम् आगच्छति।" एवं विवादयन्तौ, सर्वजनान् संबोधितवन्तौ, "पृथिव्यां धर्मस्य वा अधर्मस्य बलम् अधिकम्?" "यथार्थं वक्तव्यं," इति बलात् उक्तवन्तौ। तदा धर्मानुगाः प्रत्युत्तरं दत्तवन्तः। ते दुःखम् अनुभवन्ति; पापिष्ठाः सुखम् प्राप्नुवन्ति। विवादे सर्वधनम् ब्राह्मणेन जितम् इति घोषितम्। मणिमान् धर्मज्ञः पुनः धर्मं स्तुत्वा, ब्राह्मणः मणिमानं संबोधितवान्, "किमर्थम् धर्मं स्तौषि?" वणिजः "तथास्तु" इति उक्तवान्, ब्राह्मणः पुनः वदितवान्।