कश्चित् कदाचित् मृदाय प्रीतिम् आप्नोति, कश्चित् पुनः पापजनस्य; अतः निःसंशयं मम शिरसि स्वयम् अश्मानं क्षिपेयम् इति वेदः मनसि चकार। एवं वेदेन उक्ते भगवाञ् स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच—"श्वः पर्यन्तम् प्रतीक्षस्व, ततः मम शिरसि अश्मानं क्षिप।" ततो वेदः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, क्रोधं निगृह्य, अश्मानं बाहुना निहत्य, "श्वः करिष्ये" इति शान्तः अभवत्। प्रभाते तु स्नानादिकं कृत्वा, स वेदः यथापूर्वं पूजनं कर्तुं प्रवृत्तः, तदा तस्य दृष्टिपथे लिङ्गस्य शिरसि भयानकः रक्तसिक्तः व्रणो दृष्टः। विस्मितः स वेदः चिन्तयामास—"किमेतत् लिङ्गशिरसि दृश्यते?" सः मनसा विचारयामास—"कस्यार्थम् एषा महती आपद् उत्पन्ना? कस्य इयं सूचिका?" इति। ततः सः मृदया, गोमयेन, कुशेन, गङ्गाजलेन च तं व्रणं सम्यक् प्रक्षालयामास। शुद्धीकृत्य, सः पुनः यथाविधि पूजनं चकार। तस्मिन् काले, पापमुक्तः व्याधः तत्र आगतः। ततः सः लिङ्गमध्यात् शङ्करस्य शिरः, व्रणयुक्तं रक्तसिक्तं च, दृष्टवान्। तदद्भुतं दृश्यं दृष्ट्वा, सः "किमेतद् विस्मयं?" इति उक्त्वा, तीक्ष्णैः शरैः शतशः सहस्रशश्च स्वशरीरं विदारयामास। को हि भगवतः विकृतिं दृष्ट्वा, उत्तमेन मनसा तत्र स्थितुं शक्नुयात्? पुनः पुनः सः आत्मनं गर्हयामास—"मम जीवत एवेदं जातम्" इति। "हा, किमिदं घोरं दैवयोगात् मम प्राप्तम्!" इति विलपन्, तस्य कर्म दृष्ट्वा महादेवः महदाश्चर्यं प्राप, ततो भगवान् वेदं वेदविदां श्रेष्ठम् इत्युवाच— "पश्य व्याधम्, महात्मन्, भक्त्या श्रद्धया च युक्तम्; त्वं तु मृदया, कुशेन, जलद्रव्येण वा शिरः स्पृष्टवान्। अस्य कर्मणा, ब्रह्मन्, मम आत्मापि समर्पितः। यत्र भक्तिः, प्रेम, बलं, विवेकः वा, तत्र तमेव प्रथमं वरं दास्यामि, अनन्तरं त्वां द्विजश्रेष्ठ।" एवं महेश्वरः वरदानं दत्त्वा, व्याधं वरं वरयितुं प्रार्थयामास। व्याधः देवेशं प्रति—"तव निर्माल्यं मम प्राप्तिं भवतु," इति अब्रवीत्। "एतदस्माकं भवतु, भगवन्; मम नाम्ना तीर्थं प्रसिद्धिं गच्छतु; तच्च तीर्थं स्मरणमात्रेण सर्वयज्ञफलप्रदम् अस्तु।" देवेशः प्रत्युवाच—"एवं भवतु" इति। ततो भिल्लतीर्थं नाम परमपवित्रं तद्धि समस्तपापसंहारकारणं जातम्। तत्र स्नानदानादिभिः श्रीमहादेवपादेषु परमभक्तिदं, भोगमोक्षप्रदं चाभवत्। शिवः अपि तत्र नानाविधानि वराणि वेदादिभ्यः दत्तवान्। तत् चक्षुस्तीर्थं नाम प्रसिद्धं, सौभाग्यरूपप्रदं, यत्र योगिनां ईश्वरः गौतमीदक्षिणतीरे वसति। तत्रैव पर्वतशिखरे भौवनं नाम नगरीति प्रसिद्धा, यत्र भौवन इति राजा क्षत्रियधर्मनिष्ठः पूर्वं राज्यं कृतवान्। तस्यां नगरीं श्रेष्ठायां वृद्धकौशिक इति ब्राह्मणः निवसति स्म; तस्य पुत्रः गौतमो नाम, वेदविदां श्रेष्ठः, प्रसिद्धः आसीत्। तु तस्य मातुः मानसिकदोषात्, स द्विजः विपरीतस्वभावः अभवत्। तस्य मित्रं मणिकुण्डल इति वणिज् आसीत्। ब्राह्मणस्य वणिजश्च मित्रत्वं विषमं, एकः धनवान्, अन्यः दरिद्रः, परस्परहितैव तु यतमानौ। कदाचित् गौतमः गूढं स्नेहेन मणिकुण्डलमधि पुनः पुनः एवमुक्तवान्—"चलावाम्, धनार्थं गिरिप्रदेशान्, समुद्रान् वा गच्छावः। यौवनं सुखोपायविना व्यर्थं; धनं विना कुतः सुखम्? हा, दरिद्रस्य नरस्य लज्जा।" कुण्डलः ब्राह्मणम् उक्तवान्—"मम पितृप्राप्तं बहु धनं अस्ति। अधुना मम धनस्य किं प्रयोजनम्, ब्राह्मणश्रेष्ठ?" ब्राह्मणः तु मणिकुण्डलं प्रति उत्साहेन प्रत्युवाच—"धर्मार्थकामविदां मध्ये कः तृप्तिम् आप्नोति? देहिनां उत्तमता एव प्रशंसा, मित्र।" "स्वकर्मजीविनः सदा भाग्यवन्तः; परदत्तेन तुष्टाः दुःखमयजीवनं यान्ति।" "सः पुत्रः लोके प्रशंस्यः, पितृभिश्च सत्कृतः, यः स्वधनम् इच्छति, न तु वाच्यपि, कुण्डल।" "यः पुत्रः स्वबलात् धनं समाचिनोति, सः लोके सिद्धः; स पितृधनं न स्पृशेत्।" "यः पुत्रः स्वयमेव धनं सम्पाद्य पित्रे वा बन्धुभ्यः ददाति, स एव सुतः ज्ञेयः; अन्यः केवलं योनिजः।" ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा, कामेन युक्तः, तानि वचनानि सत्यम् मन्येति, कुण्डलः शीघ्रं स्वमणीन् आदाय, निजधनं गौतमाय दत्तवान्। तेनैव धनसमेत्य, तौ यथेष्टं देशान् विचरन्तौ किञ्चित्कालं रममाणौ। "धनं सम्पाद्य गृहं प्रत्यागच्छावः" इति वणिजः सत्यं उक्तवान्; ब्राह्मणः तु छलेन युक्तः। वणिजः पापकर्मा, मनसा च दूषितः, ब्राह्मणं न ज्ञातवान्; तौ उभौ परस्परस्य कुलं न जानन्तौ, परस्परं सम्बोधितवन्तौ। तौ वणिजः ब्राह्मणश्च देशान्तरं देशान्तरं धनार्थं गच्छन्तौ, ब्राह्मणस्य मनसि वणिजः हस्तगतं धनं हर्तुम् अभिलाषा जाता। "येन केन प्रकारेण तत् धनं समाचिनोमि; अहो, पृथिव्यां सहस्रशः रम्याः नगर्यः सन्ति।" "स्त्रियः कामदायिन्यः सर्वत्र मनोहराः सन्ति—किं करिष्यामि?" "यद्यपि यत्नेन सम्पादितं धनं स्त्रीभ्यः दीयते, ताः तद् सदा भुञ्जते; नूनं तादृशं जीवनं फलदायकम्।" "नित्यं गणिकाभिः भूषितः, नृत्यगीतादिभिः रममाणः, कथं तद् वणिजः धनं सुखेन भुञ्जेयं, यत् मम हस्तगतं जातम्?