तदा वेदः तं पापिनं द्रष्टुम् इच्छन्, यः भगवतोऽर्चनं करोति, तत्र स्थितः। तस्यैव समये, शरणागतः भिल्लः देवतां यथापूर्वं समीपम् आगच्छत्। सदा यथावत् तं पूजां कुर्वन्तं दृष्ट्वा, आदिपुरुषः तस्मै तदा सम्बोधितवान्— "महाबुद्धे भिल्ल, पुनः पुनः क्लान्तः दृश्यसे। किम् दीर्घकालं प्राप्तः? त्वया विना, प्रिय, मम किञ्चित् सुखं नास्ति। विश्रामं कुरु, पुत्र।" भगवतो वचनं शृण्वन्, वेदः विस्मय-क्रोधाभ्यां अभिभूतः तं दृष्ट्वा मौनम् आसीत्। भिल्लः यथापूर्वं पूजां कृत्वा स्वगृहं गतः। वेदः क्रुद्धः भगवतः समीपम् आगत्य उवाच— "एष भिल्लः पापनिष्ठः, विधिविधानज्ञः, क्रूरः, जीवहिंसायाम् रतः, सर्वेषु जीवेषु निर्दयः।" "स एव जात्या हीनः, अज्ञः, गुरुविहीनः, सदा कुपथाचारी, न कदापि गोमित्रः।" "स त्वां साक्षात् दर्शयति, किं तु माम् किंचिद् न वदसि? प्रभो, अहं तु तव पूजां मन्त्रैः व्रतैः च यथाविधि करोमि।" "भिल्लः तव शरणं गत्वा, सदा पत्नीपुत्रविहीनः, तव पूजां अशुद्धमांसैः करोति।" "वास्तवतः आश्चर्यं यत् भगवान् तेन तुष्टः, मया न तु। अहम् एतं भिल्लं दण्डयिष्यामि, यः दोषं कृतवान्।" "कश्चिद् मृदया तुष्टः भवति, कश्चिद् पापेन; अतः निःसन्देहं, मम शिरसि शिलां क्षिपामि।" एवं वेदस्य उक्ते, भगवान् हसन् इदं उवाच— "श्वः पर्यन्तं प्रतीक्षस्व, ततः मम शिरसि शिलां क्षिप।" वेदः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा शिलां पार्श्वे स्थापयित्वा, क्रोधं निगृह्य, "श्वः करिष्यामि" इत्युक्तवान्। प्रभाते स्नानादिकं कृत्वा, वेदः यथापूर्वं पूजां आरभ्य, लिङ्गस्य शिरसि दृष्टवान्— —भीषणं रक्तसिक्तं क्षतं प्रवाहं लिङ्गशिरसि। वेदः विस्मितः चिन्तयन्—"किमेतत् लिङ्गशिरसि?" स चिन्तयामास—"कस्य एतादृशं महान् लक्षणम्? कस्य सूचनं?" इत्युक्त्वा तं मृदा, गोमयेन, कुशेन, गङ्गाजलेन शुद्धीकृतवान्। शुद्धीकृत्य, स यथापूर्वं पूजां कृतवान्। तस्मिन्नेव समये, पापमुक्तः भिल्लः आगतः। ततः लिङ्गमध्ये, स शिरसि रक्तसिक्तं क्षतम् शङ्करस्य प्रथमशिरः दृष्टवान्। एतद् अद्भुतं दृष्ट्वा, "किमेतत् आश्चर्यं?" इत्युक्त्वा, तीक्ष्णैः बाणैः शतशः सहस्रशः स्वं विदारितवान्। भगवतः विकृतिं दृष्ट्वा, कः धीरः तं सहनं शक्नुयात्? पुनः पुनः आत्मानं दोषयन्, "मम जीवने एतद् अभवत्" इत्युक्त्वा। "हन्त, किम् घोरं भाग्यं मम प्राप्तम्, हा, क्रूरं दैवम्!" तस्य कृत्यं दृष्ट्वा, महादेवः अतीव विस्मितः; ततः भगवान् वेदं वेदविदां श्रेष्ठम् उवाच— "पश्य भिल्लं, महात्मन्, भक्त्या शुद्धेन च युक्तम्; त्वं तु मृदा, कुशेन, जलेन शिरः स्पृष्टवान्।" "एतेन कृत्येन, ब्रह्मन्, मम आत्मा अपि अर्पितः। यत्र भक्तिः, प्रेम, शक्तिः, विवेकः, तत्र प्रथमं तं वरं दास्यामि, ततः त्वाम् द्विजश्रेष्ठ।" वरं दत्त्वा, महेश्वरः भिल्लं वरं वरणाय आमन्त्रितवान्। भिल्लः देवेशं उवाच—"तव निर्माल्यं मम प्राप्तिः भवतु।" "एतद् मम भवतु, प्रभो; तत्र तिर्थं मम नाम्नि भवतु; तद् तिर्थं सर्वयज्ञफलप्रदं केवलं स्मरणेन।" देवेशः प्रत्युवाच—"एवं भवतु"। ततः तद् उत्तमं तिर्थं 'भिल्लतीर्थम्' इति प्रसिद्धम्, सर्वपापसंहारकं अभवत्। तत् महादेवपादयोः भक्तिप्रदं, स्नानदानादिभिः भोक्तृमुक्तिप्रदं अभवत्। शिवः तत्र बहून् विविधान् वरान् वेदाय अपि दत्तवान्। तद् 'चक्षुस्-तीर्थम्' इति प्रसिद्धम्, सौन्दर्यशुभप्रदं, यत्र योगिनां नाथः गौतमीदक्षिणतीरे स्थितः। भौवनं नाम नगरी पर्वतशिखरे स्थितः, यत्र भौवनराजः क्षत्रधर्मनिष्ठः पुरा राज्यं कृतवान्। तस्मिन् उत्तम नगरे वृद्धकौशिकः नाम ब्राह्मणः निवसति; तस्य पुत्रः गौतमः नाम, वेदविदां अग्रणीः। मातुः मानसिकदोषात्, स द्विजः विरुद्धस्वभावः अभवत्। तस्य मित्रं मणिकुण्डलः नाम वणिक् आसीत्। ब्राह्मणस्य वणिजः च मित्रता विषमा, एकः धनवान् अन्यः दरिद्रः, तथापि परस्परहिते सदा प्रवृत्तौ। एकदा गौतमः गोप्यं पुनः पुनः स्नेहेन मणिकुण्डलम् उवाच—"चलाव धनाय प्राप्त्यै, पर्वतान् समुद्रान् वा। युवान् सुखसाधनं विना व्यर्थः; धनं विना सुखं कथं? दरिद्रस्य निन्दा।" कुण्डलः ब्राह्मणं प्रत्युवाच—"मम पितृप्राप्तं धनं बहु अस्ति। अधुना धनस्य किम् आवश्यकता, ब्राह्मणश्रेष्ठ?" किन्तु ब्राह्मणः मणिकुण्डलम् उत्साहेन प्रत्युवाच— "धर्मार्थज्ञानकामविदां कः तृप्तः? देहिनां केवलं उत्कर्षलाभः प्रशंस्यः, मित्र।" "स्वयमेव जीवन् प्राणी धन्यः; परदत्तेन तुष्टः दीनजीवनं यापयति।" "स पुत्रः लोके प्रशंस्यः, पितृभिः पूज्यः, यः पितृधनं इच्छति—वाक्ये अपि न।" "यः पुत्रः स्वबलं आश्रित्य धनं प्राप्नोति, स लोके सिद्धः; स पितृधनं न स्पृशेत्।" एवं तेषां संवादः अभवत्।