सा या युवती पतिव्रता, विनया नम्रता च, पत्युः क्लेशं ज्ञात्वा, रहसि सान्त्वनया पतिं सान्त्वयन्ती शान्तया वाचा प्राह। "किं भगवन् दुःखपाताले पतितः? सत्यमाख्याहि।" तदा सः पतिः शनैः सर्वं पूर्ववृत्तमाख्याय भार्यायाः प्रियायाः प्रत्युवाच—"मित्रे वा कुलजायां वा का कथा न वक्तव्या?" इति। पतिवाक्यं श्रुत्वा सा वाक्यविशारदा पतिव्रता प्रत्युवाच—"अवशस्य सर्वत्र भीः सदा, अपि स्वगृहे; किं पुनः स्वात्मवशिनां भीः? किं तु गौतमीतीरदेशे?" इति। "ये चात्र वसन्ति विष्णुभक्ताः, विरक्ताः, विवेकिनः च, ते अत्र स्नात्वा शुद्धाः सन्तः निर्मलमेकं हरिं स्तुवन्ति।" इति। एवं श्रुत्वा द्विजः, गङ्गायां स्नानकृतपापः, गौतमीतीरे नारायणं स्तुतवान्—"त्वं हृदयस्थः, जगन्नाथः, त्वमेव सृष्टिकर्ता, मुक्तिदाता, संहारकर्ता, रक्षकः च। अनाथरक्षक नारसिंह, किं मां न रक्षसि?" इति। तस्य प्रार्थनां श्रुत्वा, जगदुपद्रवविनाशकः नारायणः तां पापिनीं राक्षसीं विनाशयामास। प्रभुः सहस्रार्चिषा सुदर्शनचक्रेण तं कामानुग्राहकं कृत्वा गुरवे प्रापयत्। ततो हि तत् तीर्थं नारायणनाम्ना प्रसिद्धं बभूव, यत्र स्नानदानपूजान्यन्यकर्माणि सर्वकामसमृद्धिदायिनि जातानि। भानुतीर्थं तु कीर्तिमत्, तवष्ट्रतीर्थं, महेश्वरतीर्थं, इन्द्रतीर्थं, यमतीर्थं, अग्नितीर्थं च सर्वपापविनाशिनि। अभिष्टुतनाम्ना राजा प्रियदर्शनः देवपूजनाय अश्वमेधं धर्म्यं आरब्धवान्। तत्र षोडश ऋत्विजः वसिष्ठात्रिप्रमुखाः सन्निहिताः। क्षत्रियस्य यजमानस्य यज्ञभूमिः कथं विधेया? द्विजस्य दीक्षायां राजा भूमिं ददाति, राज्ञो दीक्षायां दाता कः, प्रतिग्राही कः इति विचारः। याचनं हि सर्वसुखस्य मूलं, पापं च, तस्मात् क्षत्रियेण न कर्तव्यम्। एवं विप्रवदद्भिः विप्रैः धर्मज्ञः वसिष्ठः तत्रोवाच—"राज्ञः दीक्षायां सूर्यादेव भूमिं याचेत—'देव सवितः, यज्ञाय योग्यां भूमिं देहि।' हे ब्रह्मन्, त्वं देवता, त्वं राजन्, प्रजापते, नमः। सविता देवपूजनाय भूमिं राज्ञा याच्यते।" ततः राजा देवं सूर्यं प्रार्थयामास। "एवमस्तु" इति अभिष्टुतोऽपि श्रद्धया हरीश्वररूपिणं देवदेवं सूर्यं प्रार्थयामास—"देवपूजां देहि सवितः, नमस्ते।" सूर्यः च राजर्षिरूपेण भूमिं दत्तां विज्ञाय सविता, देवेशः, "ददामि" इति प्रोक्तवान्। एवं यः यजति, न किञ्चित् दोषमाप्नोति; तथा अश्वमेधे वेदविद्भिः विप्रैः सह। यदा राज्ञा आज्ञप्तः सूर्यः भूमिं देवानां यज्ञाय दत्तवान्, तद्भानुतीर्थं प्रसिद्धम्। तत्र परमदेवानां यज्ञोऽश्वमेधो, अमरैः सहितः, दैत्यानां दानवानां च, यज्ञविघ्नकारिणां, आगमनमभूत्। ते सर्वे ब्राह्मणवेषधारिणः सामगायनवद् प्रविश्य, यज्ञकुशान् पात्राणि सोमं, सोमह्रदं, सोमपानं, हविर्याज्यं, ऋत्विजो, राजा च अपहृतवन्तः। केचित् असुराः उपहासं कृतवन्तः, केचिद् वस्तूनि क्षिप्तवन्तः, केचिद् हसितवन्तः; सर्वेषां कर्माणि केवलं विश्वरूपाय ज्ञातानि। विश्वरूपः अपि पितरं प्रोवाच—"एते दैत्याः" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा त्वष्टा देवतान् प्राह—"मेघपात्रात् जलं गृह्य, ये शुद्धयज्ञमुपहसन्ति, स्रुचं सोमं च, तेषु सर्वत्र क्षिप्यत।" "मया सर्वे जिताः" इति उक्त्वा तैः जलं क्षिप्यताम्। एवं देवगणाः त्वष्टा च तदाचरन्; ततः सर्वे कांदिशीकाः भस्मसात्कृताः। "महापापिनः मया हताः" इति उक्त्वा जलं क्षिप्य, दैत्याः आयुषः क्षये क्रुद्धाः प्रस्थिताः। यत्र त्वष्टा प्रजापतिः तज्जलं क्षिप्तवान्, तत्तत्र तवष्ट्रतीर्थं पापविनाशनं प्रसिद्धम्। ततो यमः त्वष्टृवाक्येन निष्कासितान् दैत्यान् कालदण्डेन, चक्रेण, कालपाशेन, क्रोधेन च निहत्य। यत्र दैत्याः हताः, तद् याम्यतीर्थं, यत्र यज्ञः पूर्णः, बहु अमृतं वह्नौ हुतम्। यत्र तस्मिन्महायज्ञे रथनाभिस्रवाः अनवरतं प्रवहन्ति, तत्र वह्निर्देवता सम्यक् स्तुतः तुष्टः। तत् अग्नितीर्थं, अश्वमेधफलप्रदं। इन्द्रः मरुद्गणैः सह राजानं प्रति शुभवचनानि उवाच—"राजन्, त्वं उभयत्र लोकाधिपः भविष्यसि, मम सखा सदा भविष्यसि, नात्र संशयः।