सः ब्राह्मणः पप्रच्छ—“कः त्वम्?” तस्य मनः मोहितस्य, सत्त्वश्रेष्ठस्य ब्राह्मणस्य, सा कङ्कालिनी नाम राक्षसी, यथेष्टवेषधारिणी, तस्य विश्वासाय नानाविधैः शपथैः प्रयासं कृतवती। सा ब्राह्मणं प्रति अब्रवीत्—“सर्वत्र अहं कङ्कालिनीति विख्याता।” ब्राह्मणः प्रत्युवाच—“यद् यद् त्वया उक्तं, तत् अहं निःसन्देहं करिष्यामि। यद् यद् तव प्रियं, तत् वदामि, तत् करिष्यामि।” तस्य ब्राह्मणस्य वचनं श्रुत्वा, सा राक्षसी, वृद्धा अपि, दिव्याभरणभूषिता, रूपेण शोभमानापि, तं सर्वत्र निनाय। सा सर्वत्र उक्तवती—“एषः मम पुत्रः, गुणनिधिः।” एवं वदन्ती, तस्य अनुकूलं व्यवहृतवती। जनाः तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा—युवान्, सौभाग्ययुक्तं, विद्वान्, विशिष्टं च—तथा वृद्धां गुणसम्पन्नां स्त्रीं, मातरम् इव चिन्तयामासुः। तत्र कश्चन उत्तमः ब्राह्मणः, कन्यां भूषणैः भूषिताम्, तस्मै ब्राह्मणाय विवाहाय ददौ, राक्षसीं तु अग्रतः स्थापयित्वा। सा कन्या, पतिम् प्राप्तवती, मनसि चिन्तयामास—“मम अभिलषितं सिद्धम्।” किन्तु ब्राह्मणः, गुणसम्पन्नां भार्यां दृष्ट्वा, महद् दुःखं प्राप। सः मनसि विचारयामास—“एषा राक्षसी, दुष्टवेषधारिणी, निश्चितं मां भक्षयिष्यति। किं करवाणि? क्व गच्छेयम्? कस्य वदामि?” “कः इह मां महाभयात् रक्षेत्? मम भार्या शुभा, गुणयुक्ता, रूपवती, युवती च; किन्तु तामपि, दुष्टभाग्येन, राक्षसी भक्षयिष्यति।” तस्य दुःखस्य काले, सा वृद्धा, गुणसम्पन्ना भार्या, महान् भीषणी, अन्यत्र गतवती। तदा, या युवती, पतिसंनिहिता, विनता, विनययुक्ता, पतिं दुःखितं ज्ञात्वा, सान्त्वनाय गूढं वाक्यम् उक्तवती। सा अब्रवीत्—“किम् दुःखेन पतितः, प्रभो? सत्यम् वद।” सः शनैः भार्यां प्रति सर्वं यथावृत्तं वर्णयामास—“प्रियसख्ये, कुलीनाय स्त्रियै च, किं न वक्तव्यम्?” तस्य वचनं श्रुत्वा, सा वाग्विशारदा प्रत्युवाच— “यस्मिन् आत्मसंयमः नास्ति, सर्वत्र भयम् अस्ति—even गृहे। किन्तु संयमिनां कथं भयम्? तर्हि गौतमीतीरे किं?” “ये इह निवसन्ति—विष्णुभक्ताः, वैराग्ययुक्ताः, विवेकिनः च—ते स्नानं कृत्वा, शुद्धाः भूत्वा, निर्मलम् ईश्वरम् स्तुवन्ति।” तद् श्रुत्वा, द्विजः, गङ्गायाः स्नानात् पापविमुक्तः, गौतमीतीरे नारायणं स्तोतुम् आरभत। सः स्तुतिं कृतवान्—“त्वं अन्तरात्मा, जगत्पतिः; त्वमेव कर्ता, मुकुन्दः, संहर्ता, रक्षकः च। अनाथरक्षकः त्वं, नरसिंह, किम् न रक्षसि?” तस्य प्रार्थनां श्रुत्वा, नारायणः, लोकदुःखनाशकः, तां पापराक्षसीं विनाशयामास। सहस्रारचक्रप्रभया सुदर्शनखड्गेन, भगवान् तस्मै इच्छितान् वरान् दत्त्वा, गुरुं प्रति निनाय। ततः आरभ्य, सा पुण्यभूमिः नारायणस्य ब्राह्मणसहितं विख्याता अभवत्; यत्र स्नानं, दानं, पूजा, अन्यानि कर्माणि, सर्वे इच्छितफलप्रदाः। भानुतीर्थं प्रसिद्धम्; तवस्त्र, महेश्वर, इन्द्र, यम, अग्नेयतीर्थानि च, सर्वपापनाशकानि। अभिष्टुतः नाम राजा प्रियदर्शनः, देवपूजायाः अश्वमेधं धर्मयुक्तं आरब्धवान्। तत्र षोडश ऋत्विजः, वसिष्ठात्र्यादयः, उपस्थिताः। यदा क्षत्रियः यजमानः, तदा यज्ञभूमिः कथं विधीयते? यदा ब्राह्मणः दीक्षितः, राजा भूमिं ददाति; किन्तु यदा राजा दीक्षितः, तदा कः दाता, कः ग्राहिता? याचना सर्वसुखस्य कारणम्, किन्तु पापम्; अतः क्षत्रियेन विशेषतः न कर्तव्या। ब्राह्मणाः आपस्यम् विवादयन्तः, वसिष्ठः धर्मविदां श्रेष्ठः, तत्र अब्रवीत्— “यदा राजा दीक्ष्यमानः, सूर्यः भूम्यर्थं याच्यः—‘देहि, देव सवितः, देवपूजायाः योग्यं स्थानम्।’” “हे ब्राह्मण, त्वं दिव्यः, राजर्षिः, प्राणिनां नाथः, नमः ते। सवितुः देवपूजायाः शुभाय राजा प्रार्थयति।” ततः राजा ददाति, सूर्यं प्रार्थयति। “एवं भवतु,” इति अभिष्टुतः अपि श्रद्धया, हरिशिवस्वरूपं सूर्यं देवदेवं प्रार्थयामास। “देवपूजां देहि, हे सवितः, नमः ते।” सूर्यः राजर्षिः च दिव्यः, भूमिः राज्ञा दत्ता, सविता देवेशः अब्रवीत्—“ददामि।” यः एवं यज्ञं करोति, तस्य न किञ्चित् अनर्थम्; अश्वमेधः अपि, वेदविद् ब्राह्मणैः सह, सफलः। यदा राजाज्ञया सूर्यः, भूम्याधिपं प्रति, देवपूजायाः यज्ञं दातुम् आगतः, तत् स्थलम् भानुतीर्थम् इति प्रसिद्धम्। तत्र देवेषु अश्वमेधः, अमरैः सहितः, दैत्यदानवैरपि, यज्ञविघ्नकर्तृभिः, आगतः। ते सर्वे, ब्राह्मणरूपधारिणः, सामगानवत् गायन्तः, महात्मानः, निर्बाधम् प्रविष्टाः। ते स्रुवं, पात्राणि, सोमं, सोमपेषणम्, सोमपेयम्, हविः, ऋत्विजः, राजानम् अपि अपहृत्य। केचन असुराः उपहासम्, केचन वस्तूनि क्षिप्तवन्तः, केचन हास्यं कृतवन्तः; तेषां कर्माणि सर्वे न जानन्ति, केवलं विश्वरूपः ऋषे। विश्वरूपः अपि पितरं प्रति अब्रवीत्—“एते दैत्याः।” तस्य पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, त्वष्टा देवांश्च इदं अब्रवीत्।