तेषां कनिष्ठः, बहुगुणसमन्वितः, सर्वविद्यावान् महाबुद्धिश्च, असन्दिव इति विख्यातः। तस्य पिताऽपि तस्य विवाहाय समाहितः सन्, तस्मिन्निदानीं रात्रौ सुप्ते ब्राह्मणपुत्रे, अन्यत् चिन्तयन् स्थितः। असन्दिवोऽपि तदा विष्णोः स्मरणरहितः, सौम्यचित्तः, असावधानश्च, क्रूररूपधारिण्या राक्षस्याऽनेकवेषधारिण्या गृहीतः। सा तं शीघ्रं गौतमीदक्षिणतीरं, श्रीगिरिः उत्तरतटं, बहुजनब्राह्मणसेवितं देशं नीतवती। तत्र धर्मनिवासः श्रीलक्ष्म्याः स्थलं बभूव, तत्र बृहद्कीर्तिरिति राजा सर्वराजधर्मसम्पन्नः। रजनीसमाप्तौ, ब्राह्मणपुत्रसहितया राक्षस्याऽपि तं नगरं प्राप्तवती, यत्र सर्वदा सुरक्षितं समृद्धं च, मनोहररूपसमन्वितं च। सा राक्षसी सर्वरूपधारिणी पृथ्वीमखिलां विचरन्ती, ब्राह्मणेन सह गोदावरीदक्षिणतीरे, वृद्धरूपधारिणी सती, तं भीषणया वाचा सम्बोधयत्। "एषा गङ्गा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, सायं काले उत्तमानां ब्राह्मणानां यथाविधि पूज्या; तथापि काले समुपसन्ने, श्रेष्ठब्राह्मणाः न सायं सम्यक् पूजयन्ति। येऽल्पजातयः, देवानां प्रभुभिः निर्दिष्टाः, ते पतितेषु श्रेष्ठतमाः च। तेषां समीपे वद—'अहं तव माता, त्वं मम सुतः' इति। न चेत्तथा करिष्यसि, अद्यैव नाशमाप्स्यसि। मद्वचनानुसारं यदि करिष्यसि, द्विजश्रेष्ठ, तदा त्वां सुखयिष्यामि, यत् ते रोचते तत् सर्वं करिष्यामि। पुनश्च त्वां स्वदेशं, स्वगृहं, स्वाचार्यं च नयिष्यामि, सत्यमेतत्।" तदा ब्राह्मणः पप्रच्छ—"काऽसि त्वम्?" इति। स ब्राह्मणश्रेष्ठोऽपि, सा राक्षसी स्वेच्छया रूपाणि धारयन्ती, तस्य विश्वासाय नानाविधैः शपथैः तं मुनिपुङ्गवं, सम्मोहितचित्तं, वाक्यैः सम्बोधयत्। सा उवाच—"कङ्कालिनीति सर्वत्र विख्याता अहम्।" तदा ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"यत् यदुक्तं त्वया, तत् सर्वं न संशयः, करिष्यामि। यत् तव प्रियं, तत् वक्ष्यामि, करिष्यामि च।" ब्राह्मणस्य वाक्यं श्रुत्वा, सा रूपवती राक्षसी, वृद्धापि, दिव्याभरणभूषिता, सुदर्शना बभूव। सा ब्राह्मणम् सर्वत्र नयन्ती, सर्वत्रैव वदति—"एष मे पुत्रो गुणनिधिः" इति। एवं वदन्ती, यथोचितं आचरणं कुर्वती, सर्वत्र विचरति। तं ब्राह्मणं सौभाग्ययुवज्ञानविभवयुक्तं दृष्ट्वा, वृद्धां तां राक्षसीं गुणसम्पन्नां च, जनाः तस्याः मातरं मन्यन्ते स्म। तत्र कश्चन श्रेष्ठब्राह्मणः, कन्यां विभूषणभूषितां तस्मै ब्राह्मणाय दत्तवान्, ताम् राक्षसीं तु मातरं श्रेष्ठतया स्थापयामास। सा कन्या, पतिं प्राप्तवती, मनसि चिन्तयामास—"सिद्धार्था अहम्" इति। ब्राह्मणस्तु, गुणसम्पन्नां भार्यां दृष्ट्वा, दुःखितः बभूव। स चिन्तयामास—"एषा राक्षसी, पापकर्मणी, मां नूनं भक्षयिष्यति। किं करिष्यामि? कुत्र गच्छेयम्? कस्याः किम् वदामि?" पुनरपि—"कः मां अस्मात् महाभयात् त्रातुं शक्तः? एषा मे भार्या शुभा, गुणवती, रूपवती, यौवनयुक्ता च; तामपि, दुष्टभाग्येन, राक्षसी भक्षयिष्यति।" एवमेव तदा सा वृद्धा गुणवती राक्षसी, अत्यन्तभीषणा, किञ्चित् अन्यत्र गतासीत्। तदा सौम्या, पतिसंनता, नम्रचित्ता, तस्य दुःखमवेक्ष्य, रहसि पतिं सान्त्वयामास। सा पप्रच्छ—"किं कारणं तव दुःखस्य, नाथ? सत्यमाख्याहि।" स ब्राह्मणः शनैः स्वभार्यायै सर्वं यथावत् आख्यातवान्—"मित्राय वा कुलजाय वा किम् अप्राकाश्यम्?" इति। तस्य वचः श्रुत्वा, सा वाक्पतिः सती, प्रत्युवाच। "आत्मसंयमविहीनस्य सर्वत्रैव भयम्—गृहेऽपि। संयतात्मनां तु कुतः भयम्? किमपि, गौतमीतीरे किं भयम्?" इति। "येऽत्र वसन्ति, विष्णुभक्ताः, विरक्ताः, विवेकिनः च, तेऽत्र स्नानं कृत्वा, शुद्धाः भूत्वा, निष्कलङ्कं भगवान् स्तुवन्तु।" एतच्छ्रुत्वा, द्विजः, गङ्गास्नानात् पापविमुक्तः, गौतमीतीरे नारायणं स्तोतुम् आरब्धवान्। "त्वमेव अन्तरात्मा, जगतः स्वामी; त्वमेव कर्ता, मुकुन्दः, संहर्ता, रक्षकश्च। अनाथवत्सल, नृसिंह, किं न रक्षसि?" तस्य स्तोत्रं श्रुत्वा, संसारदुःखनाशनः नारायणः, तां पापिनीं राक्षसीं विनाशयामास। सुदर्शनचक्रेण, सहस्रार्चिषा, प्रभया दीप्तेन, प्रभुः तस्मै वाञ्छितान् वरान् दत्त्वा, स्वगुरवे नीतवान्। ततः प्रभृति, तत् तीर्थं "नारायणस्य" इति विख्यातम् अभवत्, ब्राह्मणेन सह; यत्र स्नानदानपूजारचनादिकं सर्वं कामदं भवति। तत्रैव, भानुतीर्थं प्रसिद्धम्, तथैव त्वष्ट्र, माहेश्वर, इन्द्र, यम, अग्नेय तीर्थानि, सर्वपापनाशनानि च। तत्र अभिष्टुतनाम्ना राजा प्रियदर्शनः, पुण्याश्वमेधं देवपूजनाय आरब्धवान्। तत्र षोडश ऋत्विजः, वसिष्ठात्रिप्रमुखाः, ह्युपस्थिताः। राज्ञि यजमाने, यज्ञभूमिः कथं व्यवस्थापनीया इति विचारः अभवत्। द्विजे दीक्षिते, राजा यज्ञभूमिं ददाति; राज्ञि दीक्षिते, कः दाता, कः प्रतिग्रहीता इति संशयः। याचनं सर्वसुखस्य मूलम्, किन्तु पापजनकं; अतः, विशेषतः क्षत्रियैः, न कर्तव्यम्। एवं ब्राह्मणेषु विचारयत्सु, धर्मज्ञः वसिष्ठः तत्रैव वाक्यमब्रवीत्— "राज्ञि दीक्षिते, आदित्यं भूम्यर्थं याचेत—'देव सवितः, देवपूजायोग्यं स्थानं देहि' इति। ब्राह्मण, त्वं देवो राजाऽपि, प्रजापतिः, नमोऽस्तु ते। सविता देवपूजायै राज्ञा याच्यः। ततः राजा दत्वा, आदित्यं प्रार्थयेत्।" एवं तत्र धर्मकथायाम् आदित्यपूजनं, दानं च, विधिवत् प्रवृत्तम्।