पक्षद्वयं तु, पतत्रिभ्यां ज्वलितपक्षदाहदुःखक्लान्ताभ्यां, पर्वतशिखरे पतितमभूताम्। तयोः स्वबन्ध्वोः पतितयोः, निश्चेष्टयोः च चेतनाहीनयोः, स्थितिं दृष्ट्वा, अरुणः शोकसम्भ्रान्तचित्तः भास्करं प्रति वाक्यमब्रवीत्। सः अरुणः सूर्यं सम्बोध्य, "एते द्वौ सान्त्वय, हे दीप्तिमन्, न चेत्, विनश्येताम्," इति उक्तवान्। सूर्यः तस्य वचः शृत्वा, तयोः पक्षिणोः प्राणान् पुनरावर्तयत्। गरुडः अपि तयोः दुःखस्थितिं श्रुत्वा, विष्णुना सह तत्र आगतः। आगत्य, गरुडः तौ पक्षिणौ सान्त्वयामास, तयोः हर्षं चावहन्। नारदः अपि, अन्ये च सर्वे, तेषां दुःखशमनाय गङ्गां प्रति जग्मुः। ततः जटायुः, अरुणः, सम्पातिः, गरुडः, सूर्यः, विष्णुश्च, सर्वे तस्मिन् पुण्यस्थले गताः, यत् महत् पुण्यदायकम्। तत् तीर्थं पतत्रीतीर्थमिति प्रसिद्धम्, विषहरं सर्वकामदायकं च। तत्रैव सूर्यः, विष्णुः, गरुडः, अरुणः च स्वयमेव निवसन्ति। गौतमीतीरे तेषां निवासः, नीलकण्ठेश्वरस्यापि तत्रैव वासः। त्रिदेवैः सहितं तत् पुण्यस्थलं सर्वश्रेष्ठम्। तत्र स्नात्वा शुद्धः सन्, तान् देवतान् प्रणम्य, रोगशोकविनिर्मुक्तः परमं सुखं प्राप्नोति। तत् तीर्थं विप्रतीर्थमिति प्रसिद्धम्, नारायणतीर्थमिति च। तस्य कथा मया कथ्यते, शृणु, अद्भुतमिदम्। तत्र यज्ञवाटे कश्चित् ब्राह्मणः वेदविद्वान् आसीत्। तस्य पुत्राः प्राज्ञाः, गुणसम्पन्नाः, रूपवन्तः, दयालवः चासन्। तेषां कनिष्ठः, सर्वगुणसम्पन्नः, असन्दिव इति ख्यातः, सर्वविद्याविशारदः, महाबुद्धिमान् आसीत्। तस्य पितरः असन्दिवस्य विवाहाय यत्नं कृत्वा, तस्य पुत्रस्य निद्रायां रात्रौ, असन्दिवो ब्राह्मणपुत्रः, विष्णोः स्मृतिविहीनः, सौम्यचित्तः, अलसः च, क्रूरदर्शना रूपान्तरधारिणी राक्षसी तेन गृहीतः। सा राक्षसी तं शीघ्रं गौतमीदक्षिणतीरं, श्रीगिरिनोत्तरतीरं, बहुविप्रसेवितं, नीतवती। तत्र धर्मलक्ष्मीसम्पन्ना नगरी आसीत्, ब्रिहत्कीर्तिरिति राजा, सर्वराजधर्मसम्पन्नः, तत्र आसीत्। रात्रेः समाप्तौ, ब्राह्मणपुत्रेण सह सा राक्षसी तां नगर्यां प्राप्तवती, या नित्यं सुरक्षितसमृद्धा, मनोहररूपधारिणी च आसीत्। सा राक्षसी रूपान्तरधारिणी, ब्राह्मणेन सह, भूमिं सर्वां विचरन्ती, गौतमीदक्षिणतीरे, वृद्धारूपधारिणी सती, तम् उग्रया वाचा ब्राह्मणं सम्बोध्य अवदत्—"एषा गङ्गा, हे विप्रश्रेष्ठ, सायं समये उत्तमविप्रैः यथाविधि पूजनीया। तथापि, समये सति, श्रेष्ठविप्राः सायं न पूजयन्ति।" "ये चापि देवेश्वरैः अधमाः अभिहिताः, ते चान्यजातयः, ते च श्रेष्ठाश्च। तेषां पुरतः वद—'अहं तव माता, त्वं मम पुत्रः' इति। न चेत्, अद्यैव नाशं प्राप्स्यसि।" "मम वचनानुसारं यदि करोषि, हे द्विजश्रेष्ठ, तदा त्वां सुखितं करिष्यामि, यथेष्टं ते दास्यामि। पुनः स्वदेशं, स्वगृहं, स्वगुरून् च त्वां नयिष्यामि, सत्यं वदामि।" ततः सः ब्राह्मणः पप्रच्छ—"काऽसि त्वम्?" स ब्राह्मणश्रेष्ठः अपि, सा तु कामरूपिणी राक्षसी, तं विश्वसनीयं कर्तुं बहुविधैः शपथैः तं मुनिसत्तमं, मोहितचित्तं, सम्बोध्य, "कङ्कालिनीति सर्वत्र प्रसिद्धा अहम्," इति उक्तवती। ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"यदुक्तं त्वया, तत्सर्वं न संशयं करिष्यामि। यन्मम प्रियं मन्यसे, तत्सर्वं वदामि, करोमि च।" तस्य ब्राह्मणस्य वचनं शृत्वा, सा रूपान्तरधारिणी राक्षसी, वृद्धा अपि, दिव्याभरणशोभिता, रूपवती आसीत्। सा ब्राह्मणं सर्वत्र नयन्ती, "एष मे पुत्रो गुणनिधिः" इति सर्वत्र वदन्ती, तथा आचरन्ती च, विचरन्ती आसीत्। जनाः तं ब्राह्मणं रूपसम्पन्नं, सौभाग्ययुक्तं, युवानं, विद्वांसं, विशिष्टं च दृष्ट्वा, तां वृद्धां गुणसम्पन्नां मातरं मन्यन्ते स्म। तत्र कश्चन श्रेष्ठविप्रः, कन्यां भूषणैः भूषितां, तस्मै ब्राह्मणाय दत्तवान्, राक्षसीं प्रमुखां कृत्वा। सा कन्या, तं पतिम् लब्ध्वा, "सिद्धार्था स्मि" इति चिन्तयामास। ब्राह्मणः तु, गुणसम्पन्नां भार्यां दृष्ट्वा, महतीं चिन्तां जगाम। "एषा राक्षसी, पापरूपिणी, नूनं मां भक्षयिष्यति। किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? कस्य वक्ष्यामि?" "को मां अस्मात् महाभयात् रक्षिष्यति? एषा मम पत्नी, शुभा, गुणसम्पन्ना, रूपवती, युवती च, तामपि, दुर्भाग्यवशात्, राक्षसी भक्षयिष्यति।" इत्येवं चिन्तयतः, सा वृद्धा, गुणसम्पन्ना पत्नी, तस्मिन् काले अन्यत्र गता आसीत्। तदा या नवयुवती, पतिसंयुता, विनीतवदना, नम्रभावा, पतिं दुःखितं विज्ञाय, रहसि शान्तया वाचा पप्रच्छ—"किं दुःखेन पतितः, स्वामिन्? सत्यमाख्याहि।" सः शनैः पत्न्यै सर्वं यथावत् आख्यात्—"प्रियसख्ये, कुलस्त्रियाम् अपि, किं न वक्तव्यम्?" इति। सा पतिस्य वचनं शृत्वा, वाक्यविशारदा पत्निः प्रत्युवाच— "अशान्तस्य सर्वत्र भयम्, गृह एव अपि। किं पुनः शान्तस्य? किं तु गौतमीतीरे?" "इह ये वसन्ति, विष्णुभक्ताः, विरक्ताः, विवेकिनः च, ते स्नात्वा, शुद्धाः सन्तः, निर्मलम् ईश्वरं स्तुवन्ति।" इति श्रुत्वा, द्विजः, गङ्गायां स्नात्वा, पापविमुक्तः, गौतमीतीरे नारायणं स्तोतुम् आरब्धवान्— "त्वं जगतः अन्तरात्मा, त्वमेव कर्ता, मुकुन्दः, संहर्ता, रक्षकश्च। अनाथपोषक त्वं, नृसिंह, किं मां न रक्षसि?" तस्य स्तोत्रं श्रुत्वा, नारायणः, जगदुत्पथदुःखनाशकः, तां पापिनीं राक्षसीं नाशयामास। प्रभुः सहस्रारचक्रदीप्त्या, सुदर्शनचक्रेण, तस्मै कामान् दत्तवान्, तं च स्वगुरवे नीतवान्।