सूर्यः, लोकानां प्रभुश्चाचार्यः, तस्य भीषणा पापरूपा च भगिनी विष्टिः आसीत्। सविता तां कन्यां कस्य विवाहे दद्यात् इति विचिन्तयामास। तस्य विवाहाय इच्छन् सूर्यः चिन्तयन् स्थितवान्। जनाः विष्टेः भीषणत्वं श्रुत्वा, "किं तादृशीं पत्नीं कुर्मः?" इति वदन्तः, तस्य विवाहविचारः दीर्घकालं गतः। तदा विष्टिः दुःखिता पितरं प्रति उवाच। पिता यदि कन्यां योग्ये पुरुषे यौवने ददाति, स धर्मं प्राप्नोति; अन्यथा पापी भवति। चतुर्थवर्षात् आरभ्य दशमवर्षात् पूर्वं कन्याविवाहस्य यत्नः कर्तव्यः। कन्या समृद्धे, विद्वांसि, यौवने, कुलीनि, कीर्तिमन्ति, साधु, संरक्षिते च योग्ये वर्ये दातव्या। अन्यथा पिता नित्यं नरके पतति; विदुषां अपि कन्यादानं धर्मस्य साधनं भवति, हे भास्कर। कामवशात् मूढानां नरकः निश्चितः; एका पार्श्वे पृथिवी पर्वतानि, वनानि, उपवनानि च। अन्यस्मिन पार्श्वे शोभिता, निर्दोषा कन्या। यः कन्यां विक्रीयते, अश्वं, गाम्, तिलान् वा—तस्य रौरवादि नरकात् मोक्षः नास्ति; विवाहदोषः कन्यायाः कदापि न कर्तव्यः। तादृशस्य पितुः पापं वर्णयितुं को समर्थः? यावत् कन्या लज्जां न जानाति, धूल्याः क्रीडति च, तावत् विवाहः कर्तव्यः; अन्यथा मातापितरौ अधो गच्छतः। पुत्रः पितुः स्वरूपः; यः पिता स एव पुत्रः। कः स्वस्य पुत्रं इह सुखितं न करिष्यति? यद् यत् पिता कन्यायै ददाति, पूजयति, रक्षति वा—तद् एव कृतं मन्येत। यत् कन्याभ्यः दत्तं, तद् अक्षयम्। तादृशेभ्यः कन्याभ्यः दानं अनन्तपुण्यदायकम्। कः पुत्रपौत्रयोः सुखं न करिष्यति? यः कन्यायाः सुखं ददाति, स समृद्धिं लभते। एवं तस्य विवादिनीं कन्यां विष्टिं प्रति भास्करः उवाच। "किं करिष्यामि? त्वं भीषणरूपा, को त्वां गृह्णाति? वंशः, सौन्दर्यं, आयुः, धनं, विद्या, आचारः, सद्गुणः—सर्वे एते सम्बन्धे विवाहे स्त्रीषु पुरुषेषु च सन्ति, त्वाम् ऋते, हे शुभे। किं करिष्यामि? कुत्र त्वां ददामि? व्यर्थं मां विगर्हयसि—किम्?" एवं उक्त्वा भास्करः पुनः विष्टिं उवाच। "यस्येच्छा अस्ति, तस्मै त्वां आज्ञापय, अद्य मया दास्ये। अनुमन्यस्व मां तस्मै।" विष्टिः पितरं प्रति उवाच—"पतिः, पुत्राः, धनं, सुखं, आयुः, सौन्दर्यं, स्नेहः च पूर्वकृतानुसारं जायते।" यद् जीवेन पूर्वं कृतं, शुभं वा अशुभं वा, तस्य फलं यथानुसारं लभ्यते, अन्यत्र जन्मनि अपि। पितुः स्वदोषः सावधानं वर्जनीयः; फलं पूर्वकृतानुसारं भवति। अतः पिता स्वस्य वंशानुसारं दानसम्बन्धं स्थापयति; अन्यं भाग्येन निश्चीयते—यद् विधि, तद् भवति। एवं कन्यायाः वचनं श्रुत्वा त्वष्टा तां भीषणरूपां विष्टिं, यां लोकभीषां जनयति, स्वस्य पुत्राय विश्वरूपाय ददात्। विश्वरूपः अपि भीषणः, भयङ्कररूपः च। तयोः चरित्रं रूपं च तुल्यं आसीत्। कदाचित् स्नेहः, कदाचित् कलहः तयोः अभवत्। तयोः पुत्रः गण्डः, अपरः अतिगण्डः च अभवत्। रक्ताक्षः, क्रोधी, व्यर्थकारी, दुष्टस्वभावः—तयोः मध्ये कनिष्ठः धार्षणः नाम्ना, पुण्यलाभी अभवत्। एकः पुत्रः, धर्मात्मा, भाग्यशाली, शान्तः, शुद्धचित्तः, शुचिः, यमस्य गृहे मातुलं द्रष्टुं गतः। तत्र स बहूनि प्राणिनि दृष्टवान्, स्वर्गे दुःखितानिव। प्रणम्य, स मातुलं धर्मनित्यं विषये पप्रच्छ। "पितः, के सुखिनः, के नरके पच्यमानाः?" इति। तदा धर्मराजः सत्यं सर्वं व्याख्यातवान्; कर्मपथं सम्पूर्णं अव्याहतम् अवोचत्। "ये विधिम् न कदापि लङ्घयन्ति, ते नरकं न पश्यन्ति, मनुष्या अपि। ये शास्त्रं, आचारं, विद्वांसः च न पूजयन्ति, निषिद्धं कर्म कुर्वन्ति, ते नरकाय नियताः।" धर्मवचनं श्रुत्वा, धार्षणः हर्षितः पुनः उवाच। "पिता त्वष्टा, भीषणः; माता विष्टिः, तद्वत्; भ्रातृणः महात्मनः, येन तव मनः शान्तम्। ते शोभनाः, निर्दोषाः, शुभदायकाः भविष्यन्ति। तं कर्म वद, हे देवश्रेष्ठ, यत् करिष्यामि। अन्यथा तान् न प्राप्स्यामि।" इति। तदा धर्मराजः उवाच—"धार्षण, तव मनः शुद्धम्; त्वं हर्षणः, न संशयः।" "पुत्राः बहवः सन्ति, सर्वे वंशं न धारयन्ति; केवलं एकः पुत्रः वंशधारकः भवति। यः कुलस्य आधारः, मातापितरौ प्रेम्णा सेवते, पितृणः उद्धारयति, स पुत्रः; अन्यः रोगः।" "यतः त्वं उचितं सुखदं च मम उक्तवान्, हे मातामह, अतः स्नात्वा गौतमीं गच्छ, संयतचित्तः।