सुराः बलिनः दानुजदैत्यैः सह सङ्ग्रामे स्थित्वा, सम्यक् सज्जास्त्रशस्त्रधारिणः, पुरतः स्थितं मन्युम् इदं प्रहृष्य वचनम् ऊचुः। "त्वदीयं बलं द्रष्टुम् इच्छामः; ततः पश्चात् शत्रुभिः सह समरं करिष्यामः। अतः, हे मन्यो, आत्मानं दर्शय, युद्धकाङ्क्षिणः स्मः वयम्।" देवानां तद्वचनं श्रुत्वा, मन्युः स्मितमिव कृत्वा प्रत्युवाच—"मम कर्ता देवेशः सर्वज्ञः सर्वदर्शी च स्वामी, यः सर्वं वेत्ति—सर्वभूतानि, सर्वस्थानानि, यच्च मनसि स्थितम्। सः न केनचिद् विज्ञायते, स तु सर्वं सर्वदा वेत्ति। निराकारः साकारश्च, सः कर्ता, सः विश्वव्यापी। सः परमेश्वरः, व्यक्तः, दिव्यः, दिवं विचरन्। कः तस्य रूपं जानाति? कः तस्य कर्ता, यः स्वयं विश्वरूपः अस्ति?" "एवंविधात् मम उत्पत्तिः; कथं तु मां यथार्थतया वेदितुं शक्नुथ? यदि द्रष्टुम् इच्छथ, तर्हि यथारूपं मां पश्यत।" इत्युक्त्वा, मन्युः स्वं महद्रूपं प्रादर्शयत्, यत् परमेश्वरस्य भवस्य तृतीयनेत्राज् जातम्। तत् रूपं तेजसा पूर्णं, पुरुषत्वस्य सारः इति कथ्यते, सर्वेषां प्राणिनां अहंकारः च। स एव सर्वेषां भीषणः क्रोधः, संहारकारकः, शङ्करस्य तेजस्वी प्रतिनिधिः, स्वतेजसा दीप्तिमान्। तं सर्वशस्त्रधारिणं दृष्ट्वा, देवाः प्रणेमुः; दैत्यदानवाः भयाकुलाः अभवन्, देवाः कृताञ्जलयः स्थिताः। तदा, मन्युत्वं प्राप्ताः देवाः ऊचुः—"भवान् अस्माकं सेनापतिः भवतु, भगवन्। भवता प्रदत्तं राज्यं प्राप्य, हे मन्यो, वयं राज्यम् आनन्देन भोक्ष्यामः।" "अतः, सर्वेषु कार्येषु त्वं विजयी, जयवर्धनः; त्वमेव इन्द्रः, त्वं वरुणः, त्वमेव लोकपालाः।" "विजयाय अस्मासु सर्वेषु देवेषु प्रविश," इति ऊचुः। मन्युः सर्वान् प्रति अवदत्—"मया विना किञ्चित् नास्ति। सर्वेषु प्रविष्टोऽस्मि, न तु कश्चन मां वेत्ति। स एव भगवान् मन्युः, यः पृथक् पृथग् रूपेण दृश्यते।" "स एव रुद्ररूपं धारयति; रुद्रः एव मन्युः, सः एव शिवः जातः। चराचरं सर्वं मन्युना व्याप्यते।" तं लब्ध्वा, सर्वे देवाः संग्रामे विजयम् अप्नुवन्; जयः, धैर्यम्, भगवत्प्रभवः तेजः च मन्युतः उदितम्। मन्युना प्राप्तविजयाः, दैत्यैः सह युद्धं कृत्वा, सर्वे देवाः यथागतं प्रत्यागच्छन्, मन्युनैव रक्षिताः। तत्र, गौतमीतीरे, देवाः शिवं सम्पूज्य, क्रोधं च जयञ्च प्राप्तवन्तः; तस्मात् सः देशः "मन्युतीर्थ" इति प्रसिद्धः। यः कश्चित् तत्र शुद्धभावेन मन्योरुत्पत्तिं स्मरति, सः विजयी भवति, न च केनचित् पराजितः। हे महर्षे, मन्युतीर्थसमं पुण्यतीर्थं नास्ति, यत्र शङ्करः स्वयं मन्युरूपेण सदा तिष्ठति; तत्र स्नानं, दानं, वा स्मरणं सर्वकामदं भवति। तत्रैव समीपे "सारस्वत" नाम पुण्यतीर्थं विद्यते, सर्वकामदं, शुभदं, जनानां भोगमोक्षप्रदं, सर्वपापहरं च। तत् सर्वरोगनाशनं, सर्वसिद्धिप्रदं च; तत्र घटितं चरितं विस्तरेण शृणु, हे नारद। पुष्पोत्कटस्य पूर्वे गौतमीदक्षिणे तटे, शुभ्र इति लोके प्रसिद्धः गिरिः अस्ति, सः पर्वतानां श्रेष्ठः। तत्र तस्मिन् पुण्ये पुण्यगिरौ, शाकल्यः नाम महर्षिः, परमवैराग्यविश्रुतः, उत्तमं तपः अकरोत्। सर्वभूतगणाः सदा तं द्विजश्रेष्ठं तपसि स्थितं, गौतमीतीरे वसन्तं, प्रणमन्ति स्तुवन्ति च। सः अग्निसेवायाम् अनन्यः, वेदाध्ययनपरः, तत्रैव ऋषिभिः, गन्धर्वैः, देवयोनिभिः सेव्यमानः। तस्मिन् पुण्ये पर्वते, परशु नाम दैत्यः आसीत्, यो देवद्विजभयङ्करः, यज्ञद्वेषी, ब्रह्मघ्नः च। सः वनं विचरन्, यथेच्छया नानारूपं धारयति; कदाचित् ब्राह्मणरूपः, कदाचित् व्याघ्ररूपः दृश्यते। कदाचित् देवरूपः, कदाचित् पशुरूपः, कदाचित् स्त्रीरूपः, कदाचित् मृगरूपः; कदाचित् बालरूपं धारयति, एवं सः पापकृद् तत्रैव विद्वांसं ब्राह्मणं शाकल्यं निवसन्तं विचरति। सः दुष्टतमः दैत्यः परशुः, शुद्धं श्रेष्ठं ब्राह्मणं शाकल्यं पुनः पुनः उपेत्य, तं हर्तुं वा हन्तुं वा यत्नं करोति, किन्तु न शक्नोति। एकदा, सः ब्राह्मणश्रेष्ठः देवतान् सम्यक् पूजयित्वा— आहारार्थं परशुः तत्र आगतः, हे मुने, ब्राह्मणरूपं धारयन्—क्लान्तः, श्वेतकेशः, दुर्बलः—काञ्चन कन्यां सह आनयन्, शाकल्यं इदं वचनं उवाच—"मां ब्राह्मण, अन्नार्थिनं विद्धि, एवं चेमां कन्यां; अतिथिसमये आगतः, त्वं सत्कृतः, मानदः च।" "ये अत्र लोके धन्याः, येषां गृहे अतिथयः कृतार्थाः प्रस्थिताः, जीवतो मृते वा।" "यदा भोजनसमये, यत् स्वार्थं निष्कृत्य, अतिथये यः ददाति, तेन दानेन पृथ्वी दत्ता भवति।" इति श्रुत्वा, शाकल्यः "दास्यामि" इति प्रतिजज्ञौ; ततः, द्विजं यथोक्तं उपवेश्य, परशुं तस्याः कन्यायाः ददौ। शाकल्यं सम्यक् सत्कृत्य, तस्मै भोजनं दत्तवान्; हस्तौ प्रक्षालयित्वा, परशुः इदं वचनम् अवदत्—"दूरात् आगतम्, श्रान्तं यः पूजयति, तस्य देवाः अनुगच्छन्ति; स तृप्तः चेत्, देवाः तृप्ताः; स तृप्तो न चेत्, तद्विपरीतम्।