स्वर्गे देवाः न विजयं प्राप्नुवन्, दानवाः तु विजयीभूताः। तदा सुरसमूहाः पराजिताः, कम्पितचित्ताः, रणभूमिं परित्यज्य निवृत्ताः। ते सर्वे मम समीपं गत्वा माम् ऊचुः—"नः त्राणहेतुम् अनुगृहाण।" अहम् अपि तान् अवदं—"यूयं सर्वे गङ्गां गच्छत।" ते तु गौतमीतीरं प्राप्ताः, तत्र स्वभावानन्दिनं, अव्ययम् अक्लिष्टं, रमणीयं च महेश्वरं देवम् स्तोतुम् आरब्धवन्तः। तत्रैव अहम् उक्तवान्—"महेश्वरात् सर्वे देवाः विजयहेतुम् अवाप्स्यन्ति।" इति उक्त्वा, सुरगणाः "एवं भवतु" इति स्वीकृत्य, महेश्वरस्य स्तुतिं कर्तुं प्रवृत्ताः। कश्चित् तपः अकरोत्, कश्चित् नृत्यम्, कश्चित् स्नानं, अन्ये पूजनं चक्रुः। तदा प्रसन्नः भगवाञ्छूलपाणिः महेश्वरः सुरान् उवाच—"यद् इच्छथ, तद् वृणुध्वम्।" देवाः प्राहुः—"देवेश, अस्माकं विजयाय युद्धमुखे स्थितः, सर्वोत्कृष्टः पुरुषः देहि।" "यस्य बाहुबलम् आश्रित्य वयं सुखिनः स्याम," इति च तेनोक्तम्। भगवाँश्च तान् प्रति "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, स्वशक्त्या परमेश्वरः "मन्यु" नामकं, अतीव उग्रं, दिव्यसेनापतिं ससर्ज। तं प्रणम्य, सर्वे देवाः शिवं नमस्कृत्य स्वस्थानं गताः, मन्युना सह युद्धाय सज्जाः अभवन्। ते देवाः, दानवदैत्यान् प्रति युद्धे स्थित्वा, पूर्णायुधाः, मन्युं पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, तम् ऊचुः—"त्वदीयं वीर्यम् द्रष्टुम् इच्छामः, ततः शत्रुभिः सह युध्यामहे। अतः, हे मन्यु, आत्मानं दर्शय, युद्धोत्सुकाः स्मः।" एवं देववचनं श्रुत्वा, मन्युः स्मितवत् प्रत्युवाच—"मम कर्ता सर्वज्ञः, सर्वदर्शी, सर्वेश्वरः देवाधिदेवः; सः सर्वं जानाति—सर्वभूतानि, सर्वस्थानानि, सर्वचित्तगतानि।" "सः न कश्चन जानाति, सः तु सर्वं वेत्ति सर्वदा। सः निराकारः साकारः च, कर्ता, विश्वव्यापी च। सः परः देवः, साक्षात् दिव्यः, दिवि चरन्; कः तस्य रूपं वेद? कः तस्य कर्ता, यः स्वयं विश्वम् अस्ति?" "तस्मात् मम उत्पत्तिः, कथं यूयं मां वस्तुतः वेदितुम् अर्हथ? यद्यपि द्रष्टुम् इच्छथ, तर्हि पश्यत माम् यथावत्।" इति उक्त्वा, मन्युः स्वं महद्रूपं प्रादर्शयत्, यत् परमेश्वरस्य भवस्य तृतीयनेत्रात् उत्पन्नम्। तत् तेजोमयं रूपं पुरुषार्थसारः इत्युच्यते, पुरुषेषु, अहंकारः च प्राणिषु। सः सर्वेषां भीषणः क्रोधः, संहारकारकः, स्वतेजसा दीप्तः शंकरस्य प्रतिनिधिः। तं सर्वायुधधरं दृष्ट्वा, देवाः प्रणेमुः; दैत्यदानवाः भयाकुलिताः, देवाः तु अञ्जलिपुटैः स्थिताः। ते तदा मन्युत्वं प्राप्ताः, ऊचुः—"भवान् अस्माकं सेनापतिः भवतु, प्रभो। त्वया प्रदत्तं राज्यं लब्ध्वा, हे मन्यु, वयं भोगान् अनुभवामः।" "तस्मात् सर्वेषु कार्येषु त्वं विजेता, जयवर्धनः; त्वं इन्द्रः, त्वं वरुणः, त्वमेव लोकपालकः।" "विजयाय सर्वेषु अस्मासु प्रविश।" इति उक्ते, मन्युः तान् प्रति—"मया विना किंचित् न अस्ति।" "अहं सर्वेषु प्रविष्टः, किन्तु न कश्चन मां वेत्ति। स एव भगवाँश्च मन्युः, यः पृथक् पृथक् प्रकटते।" "स एव रुद्ररूपधारी, रुद्रः एव मन्युः, सः शिवः अभवत्। यत् चलं स्थिरं च, तत् सर्वं मन्युना व्याप्यते।" "तम् उपलभ्य, सर्वे देवाः युद्धे विजयं प्राप्तवन्तः; जयः, धैर्यं, ईश्वरशक्तिः च मन्युतः एव उत्पन्नम्।" "मन्युना विजयम् प्राप्त्वा, दैत्यान् सम्यग् युज्य, सर्वे यथागतं, मन्युपालिताः, प्रत्यागच्छन्।" "तत्र गौतमीतीरे, देवाः शिवं सम्पूज्य, क्रोधं च जयम् च अवाप्य, तस्मात् तत् स्थानं 'मन्युतीर्थ' इति प्रसिद्धम्।" "यः शुद्धभावेन तत्र मन्योरुत्पत्तिं स्मरति, सः जयम् लभते, न च कश्चन तं जयति।" "महामुने, मन्युतीर्थसमं पावनं तीर्थं नास्ति, यत्र स्वयं शङ्करः मन्युरूपेण नित्यं तिष्ठति। तत्र स्नानं, दानं, जपः वा, सर्वकामान् ददाति।" "तत्रैव सारस्वतं नाम पुण्यतीर्थं विद्यते, सर्वकामदं, शिवदं, लोकानां भोगमोक्षप्रदम्, सर्वपापविनाशनम्।" "तद् रोगनाशनं, सर्वसिद्धिप्रदं च; हे नारद, तत्र स्थितं चरित्रं विस्तारतः शृणु।" "पुष्पोत्कटस्य पूर्वे, लोके प्रसिद्धः, गौतमीदक्षिणे तीरे, शुभ्रः पर्वतः नाम, पर्वतराजः अस्ति।" "तत्र, तस्मिन् पुण्ये पवित्रे च शैले, शाकल्यः नाम ऋषिः, परमत्यागविशारदः, उत्तमं तपः अकरोत्।" "तं द्विजश्रेष्ठं, गौतमीतीरनिवासिनं, तपसि स्थितं, सततं सर्वभूतसमूहाः प्रणमन्ति, स्तुवन्ति च।" "सः अग्निसेवायाम्, वेदाध्ययने च, निष्ठितः; तं तत्र मुनयः, गन्धर्वाः, दिव्याः च, उपतिष्ठन्ति।" "तस्मिन् पुण्ये शैले, परशु नाम दैत्यः, देवद्विजभीषणः, यज्ञद्वेषी, ब्रह्मघ्नः च, आसीत्।" "सः वनं विचरन्, इच्छया विविधानि रूपाणि धारयति; कदाचित् ब्राह्मणरूपधारी, कदाचित् व्याघ्ररूपधारी।" "कदाचित् देवः, कदाचित् पशुः, कदाचित् स्त्री, कदाचित् मृगः च भवति।