नारद महर्षे, यद्यपि अद्यापि त्रयः यज्ञकुण्डाः सन्ति, ते विष्णोः, यज्ञेश्वरस्य, चक्रधरस्य रूपाणि सन्ति। तस्मात् तस्माद् कालात् मम देवतायाः पूजनं प्रसिद्धं जातम्; यत्र कृमिः वा कीटः वासं करोति, सः अपि अन्ते मोक्षयोग्यः भवति। दण्डकवनं धर्ममोक्षयोः बीजमिति प्रसिद्धम्; विशेषतः गौतम्याः आलिङ्गितं प्रदेशं परमपवित्रं अभवत्। यः कश्चन तत्र पुण्यनदीसङ्गमे स्नानं दानं वा अन्यानि कर्माणि करोति, अथवा कुशं समर्पयति, सः परमं पदं प्राप्नोति। तत्र पाठः, अध्ययनं, अथवा भक्त्या श्रवणं, सर्वकामान् जनान् ददाति, भोगं च मोक्षं च प्रयच्छति। विद्वांसः उभयोः तीरयोः षट् च षट् सहस्राणि च तीर्थानि सन्ति, यत्र पुण्यं पूर्वं वर्णितम्। हे महर्षे, वाराणस्याम् अपि कुशतर्पणं श्रेष्ठम्; चराचरेषु सर्वेषु तीर्थेषु अन्यदृशं तीर्थं नास्ति। अस्य तीर्थस्य स्मरणमात्रेण ब्रह्महत्याादीनि पापानि विनश्यन्ति; एतत् तीर्थं स्वर्गद्वारमिव पृथिव्यां कथ्यते। एतत् मन्युतीरथं नाम, सर्वपापनाशकं, स्मरणेन सर्वकामान् जनान् ददाति, पापानि च नाशयति। तस्य महत्त्वं ते कथयामि, शृणु, हे महर्षे। कदाचित् देवदानवयोः युद्धं अभवत्। तत्र देवाः विजयं न प्राप्तवन्तः, दानवाः विजयी अभवन्; देवगणाः युद्धे पराजिताः, मनः कम्पितं कृत्वा, मम समीपं आगच्छन्। ते माम् ऊचुः—‘नः रक्षणहेतुं प्रयच्छ।’ अहं तान् अवदं—‘यूयम् सर्वे गङ्गां गच्छत।’ तत्र गौतम्याः तटे ते महेश्वरं स्तुतवन्तः, यस्य स्वभावतः आनन्दः, अव्ययः, अयत्नः, रम्यः च। सर्वे देवाः महेश्वरात् विजयहेतुं प्राप्स्यन्ति; इति उक्त्वा, देवगणाः महेश्वरं स्तुतवन्तः। कश्चित् तपः अकरोत्, अन्यः नृत्यं अकरोत्, कश्चित् स्नानं अकरोत्, अन्यः पूजनं अकरोत्। ततः तुष्टः महेश्वरः त्रिशूलधारी, देवेषु उक्तवान—‘यद् इच्छथ, तत् वृणुध्वम्।’ देवाः ऊचुः—‘देवेश, विजयाय अस्माकं अग्रणीं पुरुषं दत्तुम् इच्छामः, यो युद्धे अग्रे स्थितः भवेत्। यस्य बाहुबलं आश्रित्य वयं सुखं भवेयम्।’ महेश्वरः अवदत्—‘एवं भवतु।’ स्वेन तेजसा परमेश्वरः मन्युः नाम पुरुषं अत्युग्रं दिव्यसेनायाः नायकं सृजितवान्। तं नमस्कृत्य, सर्वे देवाः शिवं नमस्कृत्य, स्वं स्वं स्थानं गत्वा, मन्युनाः सह युद्धाय स्थितवन्तः। ते दानुजैः दैत्यैः च युद्धे स्थित्वा, समस्तायुधधारणं मन्युम् अग्रे स्थितं दृष्ट्वा, देवाः मन्युम् ऊचुः—‘तेजः द्रष्टुम् इच्छामः; ततः शत्रुभिः सह युद्धं करिष्यामः। अतः आत्मानं दर्शय, हे मन्युः, युद्धे उत्सुकाः स्मः।’ देवानां वचनं श्रुत्वा, मन्युः स्मितमिव उक्तवान्—‘मम कर्ता देवेशः सर्वज्ञः सर्वदृक् स्वामी, यो सर्वं जानाति—सर्वभूतानि, सर्वस्थानानि, मनस्य स्थितं च। तं कश्चन न जानाति, सः सर्वं सर्वदा जानाति। निराकारः साकारः च, कर्ता, विश्वव्यापी। सः परमेश्वरः, प्रकटः, दिव्यः, दिवं चरन्। कः तस्य रूपं जानाति? कः तस्य कर्ता, यो विश्वं एव अस्ति? एवं तस्मात् अहं जातः; कथं यूयं मां यथार्थं जानिथ? यदि द्रष्टुम् इच्छथ, तदा मां पश्यत।’ इति उक्त्वा, मन्युः शिवस्य तृतीयनेत्रात् उत्पन्नं महद् रूपं दर्शितवान्। तत् रूपं तेजोमयं, पुरुषत्वस्य सारः, जीवेषु अहंकारस्य स्वरूपः। सः सर्वेषां क्रोधः, संहारकर्ता, शङ्करस्य तेजस्वी प्रतिनिधिः, स्वतेजसा दीप्तः। तं सर्वायुधधारिणं दृष्ट्वा, सर्वे देवाः नमस्कृत्य, दैत्याः दानुजाः भयभीताः, देवाः अञ्जलिं कृत्वा स्थितवन्तः। ततः मन्युत्वं प्राप्त्वा, ऊचुः—‘त्वं अस्माकं सेनापतिः भव, प्रभो। त्वया प्रदत्तं राज्यं लभित्वा, मन्युः, वयं भोगं करिष्यामः।’ अतः सर्वेषु कार्येषु, त्वं विजेता, विजयवर्धकः; त्वं इन्द्रः, त्वं वरुणः, त्वं एव लोकपालः। विजयाय सर्वेषु देवेषु प्रविश। मन्युः सर्वान् अवदत्—‘मया विना किञ्चन नास्ति। सर्वेषु प्रविष्टोऽस्मि, किन्तु कश्चन मां न जानाति। सः एव प्रभुः मन्युः, यो पृथक् पृथक् प्रकटितः। सः रुद्ररूपं धारयति; रुद्रः मन्युः, यो शिवः अभवत्। चराचरं सर्वं मन्युनैव व्याप्यते।’ तं प्राप्य, सर्वे देवाः युद्धे विजयम् प्राप्तवन्तः; विजयः, धैर्यं, प्रभोः शक्तिः, मन्युतः उत्पन्नम्। मन्युम् प्राप्त्वा, दैत्यैः सह युद्धं कृत्वा, सर्वे यथागतं प्रत्यागतवन्तः, मन्युनैव रक्षिताः। तत्र गौतम्याः तटे, देवाः शिवं पूजितवन्तः, क्रोधं विजयं च प्राप्तवन्तः; अतः तत् स्थानं मन्युतीरथं इति प्रसिद्धम्। यः कश्चन शुद्धभावेन तत्र मन्योरुत्पत्तिं स्मरति, सः विजयम् प्राप्नोति, कश्चन न तं जयति।