सर्वं सम्पूर्णमभवत्, सृष्टिश्च यथाकाममुत्पन्ना। अथ साधारणविशिष्टपात्राणि वह्नौ समर्पयितुं समादेशं दत्तम्। ततः यज्ञियश्चोदकः, सम्यगुपवितेन पूतं कुशाग्रैश्च शुद्धीकृतं प्रणीतेत्यभिधीयमानं जलं प्रस्थाप्य, तस्मात्प्रणीतात्प्रस्रवणानि पतन्ति। यत्र तानि बिन्दवः पतन्ति, तत्र पुण्यस्नानानि तीर्थानि सम्प्राप्तानि, यत्र स्नानेन यज्ञफलप्राप्तिर्भवति। ततश्च यूपः, समिद्धदर्भः, ये च ऋत्विजो यज्ञः ध्यानोपयोग्यवस्तूनि च, सर्वाण्यपि वह्नौ समर्पयन्ति। स्रुवं पुरुषं बन्धनानि च मोचयन्ति, सर्वं विमुञ्च, हे ब्रह्मन्—इति सम्यगुक्तं। साक्षात्तस्यैव वचसः क्षणेन, क्रमशः, गार्हपत्यादिषु वह्निषु हुतानि। पूर्ववह्नौ हुतं यथाक्रमं, तत्र प्रत्येकत्र पुरुषं विश्वोत्पत्तिस्थानं चिन्तयेत्। मन्त्रशुद्धः शुद्धाचारः यज्ञदेवता, या विश्वरूपा लोकनाथः सर्वसृष्टिकर्ता, स यज्ञकुण्डेषु सन्निहितो भवति। विष्णुः शुक्लरूपेण आहवनीयाग्नौ, कृष्णरूपेण दक्षिणाग्नौ, पीतरूपेण गार्हपत्याग्नौ स्थितः। सर्वत्र विष्णुः सदा तिष्ठति, तस्मात्किञ्चिदपि विष्णोः विना नास्ति। ततः मन्त्रैः प्रणीते जलं प्रस्थाप्य, तद्वा प्रणीतेत्युच्यते, गौतम्याः तटे या पुण्या नदी सा प्रणीता। प्रणीते जलं कुशैः शुद्धीकृत्य प्रक्षिप्य, तस्मात्प्रस्रवणानि पतन्ति। यत्र तानि पतन्ति, तत्र पुण्यतीर्थानि जातानि, स्नानेन यज्ञफलप्राप्तिः सुलभा। तानि तीर्थानि सदा देवदेवेन शार्ङ्गधरेण भूषितानि, तेषां सोपानमाला सर्वेषां वैकुण्ठगमनोपायः। यत्र शुद्धकुशाः शुभे भूमौ पतन्ति, तत्र कुशार्पणं विधीयते, यत्फलं महदस्ति। ये कुशैः तृप्यन्ति, ते कुशार्पणं प्राप्नुवन्ति; ततः गौमी अपि तत्रान्यकारणेन आगता। यदा प्रणीते जलं तत्राभूत्, तदा प्रणीते समवायः जातः; कुशार्पणस्थले तदतीर्थं कुशतर्पणमित्याख्यातम्। अहं तत्र विन्ध्यस्य उत्तरतो यूपं स्थापयामास, यः लोके पूजितः विष्णोः शरणं जातः। स पिप्पलस्तत्र अक्षयो महात्मा, कालस्वरूपो नित्यः, तस्य स्मरणेन यज्ञफलं लभ्यते। एष मे देवपूजनं दण्डकारण्याख्यं, यज्ञसमाप्तौ विष्णुं भक्त्या प्रीययामास। यो वेदेषु पुरुष इत्युच्यते, यस्माद्व्यक्तिरूपमुत्पन्नं, यस्मादहं स्वयमेव जातः, येन चेदं जगद्विकृतम्—तस्मै देवदेवाय नमस्कृत्य, मम देवपूजनस्थानं शुभं चतुर्विंशतियोगनं प्रतिष्ठापितम्। तस्मात् अद्यापि त्रीणि यज्ञकुण्डानि, हे नारद, यानि यज्ञेश्वरस्य विष्णोः चक्रिणः रूपाणि सन्ति। तस्मात् प्रभृति मम देवपूजनं प्रसिद्धम्; यत्र कृमिर्वा कीटः वसति, स अपि मोक्षयोग्यः भवति। दण्डकारण्यं धर्ममोक्षबीजमित्युच्यते; विशेषतः गौम्या परितः प्रदेशः परमपावनः जातः। यः कश्चिद्र्यत्र स्नानं, दानं, कर्म वा कुर्वीत, अथवा कुशार्पणमपि, स परमं पदं प्राप्नोति। जपः, स्वाध्यायः, भक्त्या श्रोतव्यमपि, सर्वकामप्रदं ज्ञातम्, भोगमोक्षप्रदं च। उभयतटे, हे मुनिवर, षडष्टिसहस्राणि पुण्यतीर्थानि सन्ति, यत्र पुण्यकथनं पूर्वं कृतम्। काशीपुर्यां अपि कुशतर्पणं श्रेष्ठम्; अन्यन्न तद्वत् तीर्थं चराचरेषु। एवमेव तस्य तीर्थस्य स्मरणमात्रेण ब्रह्महत्यादिपापानि विनश्यन्ति; एतत्तीरं स्वर्गद्वारमिहोच्यते। तत् मन्युतीरथमिति विख्यातम्, सर्वपापविनाशनं; तस्य स्मरणेन सर्वकामाः सिध्यन्ति, पापानि च नश्यन्ति। तस्य माहात्म्यं ते कथयिष्यामि, शृणु मुनिश्रेष्ठ। कदाचित् देवासुरयुद्धमभवत्। तत्र देवाः न विजयं प्राप्नुवन्ति, असुरा एव विजितवन्तः; पराजिताः देवगणाः मनः क्षोभसमन्विताः निवृत्ताः। ते मामुपेत्य प्रोचुः—‘रक्षार्थं कारणं देहि’—इति। अहं तान् अवोचम्—‘यूयं सर्वे गङ्गां गच्छत।’ तत्र गौम्याः तटे ते महेश्वरं स्तोतुम् आरभन्त, यः स्वभावानन्दः, अव्ययी, निष्क्रियः, सुन्दरः। सर्वे देवाः तस्मात् महेश्वरात् विजयकारणं प्राप्स्यन्ति—इत्युक्त्वा, देवगणाः महेश्वरं स्तोतुम् आरब्धवन्तः। केचिद् तपः कुर्वन्ति, केचिद् नृत्यन्ति, केचिद् स्नानं कुर्वन्ति, अन्ये पूजां कुर्वन्ति। तदा प्रसन्नः भगवान् त्रिशूलधारी महेश्वरः देवांश्च अवदत्—‘वाञ्छितं वरं वृणुध्वम्।’ देवाः ऊचुः—‘देवदेव, विजयार्थं यः श्रेष्ठः पुरुषः, यः रणाग्रे स्थातुम् अर्हति, तं देहि। यस्य बाहुबलं आश्रित्य वयं सुखिनः स्याम।’ महेश्वरः देवांश्च अवदत्—‘एवं अस्तु।’ स्वशक्त्या परमेश्वरः ‘मन्यु’ नामानं अतिवीर्यवन्तं दिव्यसेनापतिं ससर्ज। तम् अभिवन्द्य, सर्वे देवाः शिवं प्रणम्य स्वं स्वं लोकं गताः, मन्युना सह युद्धाय सज्जाः अभवन्।