ततः पुरुषसूक्तेन तं परमपुरुषं पुरुषबलसम्पन्नं स्तुतवान्। तस्य देवदेवस्य जनार्दनस्य, यः मम कारणभूतः, भक्त्या पुरुषसूक्तेन स्तुतिः कृतवती, तदा देवी मम प्रति उवाच—“हे ब्रह्मन्, पुरुषं नित्यजनकं ज्ञात्वा, मां यज्ञपशुं कुरु।” कालयूपस्य समीपे, गुणैः बन्धितं, समिद्धदर्भे स्थापितं, पुरतः प्रकटितं पुरुषं अहं अभिषिञ्चम्। तस्मात् काले, तस्माद् एव सर्वं अभवत्; तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, बाहुभ्यः क्षत्रियाः उत्पन्नाः। तस्य मुखात् इन्द्रः अग्निश्च, श्वासात् वायुः, कर्णात् दिशः, शिरसः स्वर्गः अभवत्। मनसः चन्द्रः, नेत्रयोः सूर्यः, नाभेः अन्तरिक्षम्, उरुभ्यः जनाः उत्पन्नाः। पादयोः शूद्रः, भूमिः च, रोमकूपेभ्यः ऋषयः, केशेभ्यः ओषधयः अभवत्। नखभ्यः गृहेषु तथा अरण्येषु पशवः, गुदात् तथा लिङ्गात् कीटाः, कृमयः, पतङ्गाः च उत्पन्नाः। यद् स्थावरं जङ्गमं दृश्यं अदृश्यं च, तत् सर्वं तस्माद् अभवत्; मत्तः देवाः पुनः उत्पादिताः। तदा विष्णोः वाक् मम प्रति अभवत्—“सर्वं सम्पूर्णं अभवत्; सृष्टिः यथाभिलषितं अभवत्। साधारणविशेषपात्राणि अग्नौ समर्पय। यूपं, समिद्धदर्भं, याजकं, यज्ञं, ध्यानवस्तूनि, चिन्तनं च, सर्वं निष्कासय। स्रुवं, पुरुषं, बन्धनं च, सर्वं विमोचय, हे ब्रह्मन्।” तस्य वचनस्य क्षणे, यथाक्रमं, गार्हपत्याद्यग्निषु, हे महर्षे, हवनं कृतम्। पूर्वाग्नौ अपि, यथाक्रमं हवने, जगदुत्पत्तिकरणं पुरुषं सर्वत्र चिन्तयेत्। मन्त्रशुद्धः, शुद्धाचरणः, यज्ञदेवता—यः विश्वरूपः, लोकनाथः, सर्वस्रष्टा—यज्ञकुण्डेषु उपस्थितः भवति। विष्णुः श्वेतरूपः आहवनीयाग्नौ, कृष्णः दक्षिणाग्नौ, पीतः गार्हपत्याग्नौ स्थितः। सर्वदा विष्णुः तत्र तत्र वर्तते; विष्णुं विना किञ्चिद् नास्ति, यः सर्वस्य कारणम्। मन्त्रोपवाहितं तीरं तद् जलं ‘प्रणीतम्’ इति कथ्यते; पुण्यनदी अपि प्रणीताख्या। प्रणीतं जलं, कुशेन शुद्धीकृत्य, शुद्धिकर्मणि, प्रणीतजलबिन्दवः पतन्ति। यत्र तानि बिन्दवः पतिताः, पुण्यतीर्थानि उत्पन्नानि, यत्र स्नानेन यज्ञफलप्राप्तिः भवति। सर्वदा शार्ङ्गधारी देवदेवेन शोभितं, तद् तीर्थं, सीढिसंख्या युक्तं, सर्वेभ्यः वैकुण्ठगमनाय साधनम्। यत्र शुद्धकुशः पुण्यभूमौ पतितः, कुशसमर्पणं पुण्यवर्धनं इति कथ्यते। ये कुशेन तुष्टाः, ते कुशसमर्पणं प्राप्तवन्तः; ततः गौतमी अपि अन्यकारणेन तत्र आगता। यदा प्रणीतं जलं आसीत्, हे बुद्धिमन्, प्रणीतसंग्रहः जातः; कुशसमर्पणस्थले, तद् तीर्थं ‘कुशतर्पणम्’ इति कथ्यते। तत्र अहं विन्ध्यानुत्तरं यूपं स्थापितवान्, यः जगत्पूज्यः विष्णुसरण्यः अभवत्। तद् अश्वत्थः अक्षयः, दिव्यः, कालरूपः, स्मरणेन यज्ञफलप्रदाता इति नित्यम्। मम देवपूजा ‘दण्डकारण्य’ इति प्रसिद्धा; यज्ञसमाप्तौ, अहं विष्णुं भक्त्या तुष्टवान्। यः वेदेषु पुरुषः कथ्यते, यतः प्रकटरूपम् उत्पन्नम्, यतः अहं जातः, येन जगत् परिवर्तितम्—तं देवदेवं नमस्कृत्य, शुभं देवपूस्थानं चतुर्विंशत्योजनविस्तारं स्थापितम्। तस्मात् अद्यापि त्रयः यज्ञकुण्डाः, हे नारद, यज्ञेश्वरस्य विष्णोः चक्रधारिणः रूपाणि। तस्मात् कालात् मम देवपूजा प्रसिद्धा; यत्र कृमिः वा कीटः वा वसति, सः अन्ते मोक्षयोग्यः भवति। दण्डकारण्यं धर्ममोक्षबीजं कथ्यते; विशेषतः गौतमीसंलग्नं प्रदेशं परमपावनम् अभवत्। यः पुण्यनदीसंगमे स्नानं, दानं, वा अन्यकर्म यः करोति, अथवा कुशसमर्पणं यः ददाति, सः परमं पदम् आप्नोति। जपं, पठनं, भक्त्या श्रोतुं वा, सर्वकामप्रदाता, भोगमोक्षप्रदः इति प्रसिद्धम्। उभयपार्श्वयोः, पूर्वं वर्णितं पुण्यं, षड्षष्टिसहस्रतीर्थानि सन्ति, इति विद्वांसः वदन्ति। हे मुनिवर, वाराणस्याम् अपि कुशतर्पणं श्रेष्ठम्; सर्वेषु स्थावरजङ्गमेषु अन्यत् तीर्थं नास्ति। स्मरणमात्रेण अपि ब्रह्महत्यादिपापं नश्यति; तद् तीर्थं स्वर्गद्वारम् इति कथ्यते। तद् ‘मन्युतीरथं’ इति विख्यातम्, सर्वपापनाशनम्; स्मरणेन सर्वकामप्रदाता, पापनाशनम्। तस्य महात्म्यं अहं कथयिष्यामि; शृणु, हे मुनिवर। एकदा देवासुरयुद्धं अभवत्।