यतिर्महात्मा धर्मपरायणः ककुत्स्थस्य कन्यां गाम् उपययौ; किन्तु मोक्षस्य अभिलाषी सन् स ब्रह्मनिष्ठः तपस्वी अभवत्। तस्य पञ्च पुत्राणां मध्ये ययातिः पृथिवीं विजित्य उशानसः कन्यां देवयानीं पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। तस्य देवयानीयाः माध्यमेन असुरकन्या शर्मिष्ठा, वृशपर्वणः पुत्री, यदुं तुर्वसुम् च ययातये प्रसूतवती। पुनः शर्मिष्ठा वृशपर्वणः कन्या द्रुह्युं अनुं पुरुं च ययातये प्रसूतवती। तस्मै तुष्टः इन्द्रः दिव्यं तेजस्विनं रथं दत्तवान्। स रथः सुवर्णविभूषितः दिव्यः, सुराश्वैः युक्तः, श्वेतैः शीघ्रगामिभिः अश्वैः संयुतः, येन स ययातिः स्वकार्याणि समापितवान्। स ययातिः तेन रथेन, षड्रात्रेण, युद्धे अजेयः सन्, पृथिवीं तथा देवदानवान् अपि विजित्य विजयी अभवत्। स रथः पश्चात् कौरेवेषु जनमेजयादि सम्वर्तवासुपुत्रेषु सर्वेषु कौरेवेषु अभवत्। ततः कुरुपुत्रस्य पारिक्षितस्य स रथः गार्गस्य ऋषेः शापेन नष्टः अभवत्। कारणं तु, जनमेजयः कालक्रमेण गार्गस्य पुत्रं हत्वा ब्रह्महत्यापापं प्राप्नोत्। स राजर्षिः लोहेन गन्धेन चिह्नितः, नगरजनैः देशजनैः त्यक्तः, शान्तिं न प्राप्नोत्, इतरत्र विचरन्। विप्रलापेन पीडितः, शमं न प्राप्य, स राजा शौनकस्य ब्राह्मणश्रेष्ठस्य शरणं ययौ। तं शौनकः बुद्धिमान् अश्वमेधं यज्ञं कारयामास, राजस्य पावनार्थम्। ततः स्नानान्तरे लोहेन गन्धः व्यपगतः; तस्य दिव्यः रथः चेदिनाथस्य वशे अभवत्। तं इन्द्रः प्रसन्नः बृहद्रथाय दत्तवान्; तस्मात् बृहद्रथात् क्रमशः बर्हद्रथाय गतः। ततः जरासन्धं हत्वा भीमः, कौरेवानां प्रियः, स्नेहात् तं उत्तमं रथं वासुदेवाय दत्तवान्। ययातिः पृथिवीं सप्तद्वीपसागरसमेतां विजित्य, तां पञ्च भागान् पुत्रेषु वितीर्य, नहुषवंशजः। पूर्वदिक् यदुम् ज्येष्ठं पुत्रं नियुक्तवान्; मध्ये पुरुम् अभिषिच्य राजानम् अकरोत्। दक्षिणपूर्वदिक् तुर्वसुम् स्थापयामास; तैः सप्तद्वीपनगरसमेतां पृथिवीं शासितवती। अद्यापि तेषां विभागानुसारं जनाः धर्मेण रक्षिताः; तेषां वंशान् ते कथयिष्यामि, विप्रश्रेष्ठ। स राजा धनुष्कोटि-पञ्च वीरैः सह, वृद्ध्याः किल, स्वकार्याणि स्वजनाय समर्प्य, शस्त्राणि निक्षिप्य विचरन्। स पृथिव्याः नाथः शस्त्रं त्यक्त्वा भूमिं विचरन्; ययातिः अजेयः संतुष्टः अभवत्। पृथिवीं विभज्य, ययातिः यदवे उक्तवान्—‘मम पुत्र, मम वृद्ध्याः त्वं स्वीकुरु, अन्यं कार्यं प्रत्युत्तरं ददामि।’ ‘यौवनरूपेण अहं भूमिं विचरिष्यामि, वृद्ध्याः त्वयि स्थापयित्वा।’ इति यदुः प्रत्युवाच। ‘ब्राह्मणाय पूर्वं प्रतिज्ञा दत्ताः; तां पूर्णं न कृत्वा, राजन्, वृद्ध्याः न स्वीकुर्यामि।’ ‘वृद्ध्याः अनेके दोषाः, भोजनपानजन्याः; अतः राजन्, वृद्ध्याः स्वीकर्तुं न शक्नोमि।’ ‘त्वत् प्रियाः अन्ये पुत्राः सन्ति; तेषु किमपि स्वीकुरु, धर्मज्ञ।’ इति यदुना उक्तः, राजा ययातिः क्रोधात् पुत्रं गर्हयन् उवाच। ‘किम् अन्यः आश्रमः, किम् अन्यः धर्मः तव, यः माम् गुरुम् अवमानयति, मूढ?’ इति यदुं उक्त्वा, विप्राः, क्रुद्धः शापम् दत्तवान्—‘त्वं स्वजनं अधिपत्यं न प्राप्स्यसि, न संशयः।’ एवं द्रुह्युं तुर्वसुं अनुं च तेषां प्रति तद्वद् उक्तवान्। तैः अपि राजा त्यक्तः अभवत्। महाक्रोधेन, अजेयः ययातिः तान् सर्वान् शप्तवान्, इदं सर्वं यथावत् उक्तवान्। एवं ज्येष्ठपुत्रान् चत्वारः शप्त्वा, राजा पुरुम् अपि तद्वद् उक्तवान्—‘यदि त्वं अनुमन्यसे, तव यौवनरूपेण अहं भूमिं विचरिष्यामि, वृद्ध्याः त्वयि स्थापयित्वा।’ बलवान् पुरुः पितुः वृद्ध्याः स्वीकृतवान्; ययातिः पुरोः यौवनं आदाय भूमिं विचरन्। स राजश्रेष्ठः, कामानां समाप्तिं इच्छन्, चैत्ररथवने विश्वाच्याः सह रममाणः। तस्मात् राजा कामैः तृप्तः सन्, वृद्ध्याः पुनः पुरवे दत्तवान्। तत्र, विप्रश्रेष्ठ, ययातिः श्लोकान् गातवान्, येन सर्वान् कामान् कूर्मः इव अङ्गानि प्रत्याहर्तुं शक्यते। कामः वस्तुव्यसनैः न निवृत्तः; घृतस्य अग्निः इव, तस्य वृद्धिः भवति। पृथिव्यां सर्वं धान्यं, सुवर्णं, गोः, स्त्रियः अपि, एकस्य आत्मनः संयमं विना न तृप्तिं ददाति। यदा कश्चन सर्वेभ्यः भूतभ्यः न मनसा, न वाचा, न कर्मणा, दुष्टं करोति, तदा स ब्रह्मणं प्राप्नोति।