श्रीब्रह्मर्षे! मम तिर्थं ब्रह्मगिरिरिति प्रसिद्धं, महर्षे, चत्वारिंशदधिकाष्टशीतियोगनपरिमितं विस्तीर्णम्। तस्य ब्रह्मगेर्याः पूर्वदिशि मम तिर्थं प्रतिष्ठितम्, तस्य मध्ये वेदी विराजते, दक्षिणे गार्हपत्याग्निः स्थापितः। तत्राहमाहवनीयमप्यग्निं विधाय, विना पत्न्या यज्ञसिद्धिरिति श्रुतेः, तदर्थं स्वदेहमर्धेन विभज्य, पूर्वार्धेन पत्नीरूपेण स्वयमेव जातः। अपरार्धेन तु स्वयमाहं पतिरभवं, पुराणश्रुत्या, वसन्तकालं घृतरूपेण समारभे, हे नारद। तत्र समिद्धं ग्रीष्मरूपेण, हविः शरदरूपेण, वर्षाकालं दर्भरूपेण च विन्यस्य, सप्तच्छन्दांसि परिधयः अभवन्, काला, काष्ठा, निमेषादयः समिद्धानि पात्राणि कुशाश्चाभवन्। अनाद्यन्तकालः स एव यूपरूपेण प्रकटितः, बन्धनपाशश्च स एव जातः। त्रिगुणानां सत्त्वादीनां रज्जवः बन्धनानि अभवन्, किन्तु पश्वभावात् तत्र यज्ञपशुर्नासीत्; तदा मया वैष्णवी वाणी निराकारया उक्ता। "विना पशुना यज्ञः न सम्पद्यते" इति मम वचने, तदा देवी अनादि-निराकारा मामाह—"पुरुषसूक्तेन तं पुरुषं स्तुहि, वीर्ययुक्तया स्तुत्या।" अहं तथेति प्रतिज्ञाय, देवानां प्रभुं जनार्दनं, आत्मनः कारणं, भक्त्या पुरुषसूक्तेन स्तुतवान्। ततः देवी मम प्रति उवाच—"हे ब्रह्मन्, मां पशुं कुरु, पुरुषं च नित्यकारणमिति विज्ञाय।" तदा कालयूपस्य समीपे, गुणैः बद्धं, दर्भे उपविष्टं, प्रकटितं पुरुषं अहं प्राक्षिपम्। तस्मात्क्षणे एव सर्वं सृष्टं जातम्—तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, बाहुभ्यां क्षत्रियाः, मुखात् इन्द्राग्नी, प्राणात् वायुः, कर्णाभ्यां दिशः, शीर्ष्णः स्वर्गः, मनसः चन्द्रमाः, नेत्राभ्यां सूर्यः, नाभेः अन्तरिक्षम्, ऊरुभ्यां जनाः, पादाभ्यां शूद्रः, पृथिवी च, रोमकूपेभ्यः ऋषयः, लोम्नः ओषधयः, नखाभ्यः ग्राम्यपशवः, वन्यपशवः, गुदेन्द्रियाभ्यां कृमिकीटपक्षिणश्च समुत्पन्नाः। यत् स्थावरजङ्गमं दृश्यादृश्यं च सर्वं तस्मात्, मत्तश्च देवाः पुनः समुत्पन्नाः। तस्मिन्नन्तरे विष्णोर्वाणी मामुवाच— "सर्वं सम्पूर्णं जातम्, सृष्टिरिष्टया संप्राप्ता। इदानीं पात्राणि साधारणविशेषाणि चाग्नौ प्राक्षिप। तथैव यूपं, समिद्धं, सर्वमृत्विजां रूपं, यज्ञं, ध्यानोपाधानानि च संहृत्य। स्रुचं पुरुषं बन्धनानि च मोचय, हे ब्रह्मन्।" एवं उक्ते तत्रैव, यथाक्रमं, गार्हपत्यादिषु अग्निषु हविः समर्पितम्। पूर्वाग्नौ अपि यथाक्रमेण, यत्र यत्र हविः ददाति, तत्र तत्र विश्वपुरुषं जगदुत्पत्तिस्थानं चिन्तयेत्। मन्त्रशुद्धः, शुद्धाचार्युक्तः, स यज्ञदेवता, यः विश्वरूपः, लोकनाथः, सर्वकर्ता, स यज्ञकुण्डेषु सन्निहितः स्यात्। विष्णुः शुक्लरूपेण आहवनीयाग्नौ, कृष्णरूपेण दक्षिणाग्नौ, पीतरूपेण गार्हपत्ये स्थितः। स विष्णुः सर्वत्र नित्यं तिष्ठति; यत्र क्वापि विष्णोः अभावः नास्ति, स एव सर्वस्य कारणम्। प्रणीतोदकस्य मन्त्रेण प्रायणं कृत्वा, तत् जलं 'प्रणीत' इति कथ्यते; पुण्या नदी अपि प्रणीताख्या। तत् प्रणीतोदकं कुशैः शुद्धीकृत्य, शुद्धिकर्मणि कृते, तस्य प्रणीतस्य बिन्दवः पतन्ति। यत्र तानि बिन्दवः पतिताः, तत्र पुण्यतीर्थानि उत्पन्नानि, येषु स्नानेन यज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। स तीर्थः, देवदेवेन शार्ङ्गपाणिना सदा शोभितः, सोपानमालया सहितः, सर्वेषां वैकुण्ठगमनाय साधनं भवति। यत्र शुद्धीकृतः कुशः शुभे भूमौ पतति, तत्र कुशेन हवनं विधीयते, यत् महत् पुण्यं ददाति। ये कुशेन तृप्ताः, ते कुशार्पणं प्राप्नुवन्ति; ततः गौतमी अपि तत्र अन्यकारणेन आगता। यदा प्रणीतोदकं तत्र, तदा प्रणीतसङ्ग्रहः अभवत्; कुशार्पणस्थले तदतीर्थं कुशतर्पणमिति प्रसिद्धम्। तत्रैव अहं विन्ध्यस्य उत्तरदिशि यूपं स्थापयामास, यः लोके पूजितः, विष्णोः शरणं अभवत्। स पिप्पलः अक्षयः, तेजस्वी, नित्यः, कालस्वरूपः च अभवत्; तस्य स्मरणेन यज्ञफलप्राप्तिः स्यात्। एषा मम देवपूजा दण्डकारण्याख्या, यज्ञे सम्पूर्णे विष्णुं भक्त्या तोषितवान्। यः वेदेषु पुरुष इति कीर्तितः, यस्य रूपात् सृष्टिरभवत्, यस्याः अहं स्वयम् उत्पन्नः, येन चेदं विश्वं विक्रियते—तं देवेशं प्रणम्य, शुभं मम देवतीर्थं चतुर्विंशद्योजनविस्तीर्णं स्थापितवान्।