नारदः पुनः देवीम् अपृच्छत्—"कर्मभूमिः कुत्र स्थापिता अस्ति?" तस्मिन्नेव काले, हे नारद, न भूता भागीरथी, न नर्मदा। न यमुनापि, न तापी, न सरस्वती, न गौतमी; न समुद्रः, नापि नदी, नापि शुद्धं सरः वा प्रवाहः। सा शक्तिः पुनः पुनः मां एवं वचनम् उक्तवती। सुमेरु पर्वतस्य दक्षिणभागे, तथा हिमवत्पर्वतस्य दक्षिणे, विन्ध्यसह्ययोः दक्षिणे च, सर्वदा सर्वयुगेषु, शुभोदयेन कर्मभूमिः प्रादुरभवत्। तस्याः वाचः श्रुत्वा अहम् महापर्वतं मेरुं विहाय तस्मिन क्षेत्रे आगतवान्, विचिन्तयन्—"कुत्र स्थातव्यं?" तदा विष्णोः शरीरेण रहितं वाक्यं मम श्रोत्रे प्रविष्टम्। "इतः गच्छ, अत्र स्थातुम्, वा अत्र उपवेशय; अत्रैव यज्ञसंकल्पं कुरु। तव यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति।" संकल्पे कृतः सति, हे देवश्रेष्ठ, यद् वेदेषु सर्वेषु कर्मविधिः कथ्यते, तत् सर्वं तदनुसारं कर्तव्यं। इतिहासाः, पुराणानि, यद्वाच्यं सर्वं, मम मुखात् प्रादुरभवत् स्मृतिमण्डले प्रविष्टम्। वेदार्थः सर्वः तत्रैव क्षणे मया ज्ञातः; ततः प्रसिद्धं पुरुषसूक्तं स्मृतवान्। तत्र यज्ञोपकरणानि यानि निर्दिष्टानि, तानि सर्वाणि निर्मितवान्; यथाविधि तत्र यज्ञपात्राणि स्थापितवान्। तस्मिन स्थले स्थित्वा, शुद्धः, संयतात्मा, दीक्षितः, हे मुनि, तद् क्षेत्रं मम नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत्। मम पूजास्थानं ब्रह्मगिरिः नाम्ना विख्यातम्, हे महर्षे, चत्वारिंशदधिकचत्वारिंशद् योजनपरिमितम्। तस्य ब्रह्मगिरेः पूर्वभागे मम पूजास्थानम्; मध्यभागे वेदी, दक्षिणे गार्हपत्याग्निः। तत्र अहवनीयाग्निं अपि स्थापितवान्; पत्न्याः विना यज्ञः न सिद्ध्यति, शास्त्रेषु निर्दिष्टम्। ततः, हे मुनि, स्वदेहं द्विधा विभक्तवान्; पूर्वार्धेन पत्न्याः रूपं सृष्ट्वा यज्ञसंपादनाय। अपरार्धेन स्वयम्, यथा श्रुतम्, पतिरभवम्; वसन्तकालं उत्तमं घृतरूपेण निर्मितवान्, हे नारद। तद्वत् इन्धनं ग्रीष्मरूपेण, हविः शरदरूपेण; वर्षाकालं, हे पुत्र, यज्ञकुशरूपेण स्थापितवान्। सप्त छन्दांसि परिधयः अभवन्; कालाः, काष्ठाः, निमेषाः—इन्धनं, पात्राणि, कुशः इति चिन्तितानि। ततः, अनादिनिधनः कालः, यज्ञयूपरूपेण, हे मुनि, प्रकटितः; पशुबन्धनरज्जुरूपेण अपि। त्रिगुणानां सत्त्वादीनां सूत्राणि बन्धनरूपेण अभवन्; किन्तु तत्र पशुः नासीत्। तदा अहम् वैष्णवीं वाचं शरीरेण रहितः उक्तवान्। "पशुविना यज्ञः न पूर्णः," इति। तदा देवी, अनन्ता, शरीरेण रहिता, मां सम्बोधितवती। "पुरुषसूक्तेन तं परमपुरुषं वीर्ययुक्तं स्तुत्वा।" "एवं भवतु," इति उक्त्वा, अहं देवाधिदेवम् जनार्दनम्, मम कारणम्, भक्त्या पुरुषसूक्तेन स्तुतवान्। ततः देवी मम उक्तवती—"हे ब्रह्मन्, मां पशुरूपेण कुरु; पुरुषं च नित्यबीजम् इति जानातु।" कालयूपस्य पार्श्वे, गुणबन्धनैः बद्धं, कुशे स्थापितं पुरुषं, तत्र प्रकटितं, अहम् अभिषिच्य। तस्मिन्नेव क्षणे, तस्मात् सर्वं जगत् उत्पन्नम्; तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, बाहुभ्यः क्षत्रियाः जाताः। मुखात् इन्द्रः अग्निः च, श्वासात् वायुः, कर्णात् दिशः, शिरसः स्वर्गः। मनसः चन्द्रः, नेत्रयोः सूर्यः, नाभेः अन्तरिक्षम्, ऊरुभ्यः जनाः। पादयोः शूद्रः, पृथिवी च; रोमकूपेभ्यः ऋषयः, रोमभ्यः ओषधयः। नखेषु गृह्य पशवः, वन्यः, गृहेषु च; गुदेन्द्रिययोः कृमिः, कीटः, पक्षिणः। स्थावरजङ्गमम्, दृश्यादृश्यं सर्वं तस्मात् उत्पन्नम्; मत्तः देवाः पुनः सृष्टाः। तस्मिन क्षणे विष्णोः वाक् मम उक्तवती। "सर्वं पूर्णम् अभवत्; सृष्टिः यथेष्टं प्रकटिता। इदानीं साधारणविशेषपात्राणि अग्नौ समर्पय।" तद्वत्, यूपं, निर्मितं कुशं, सर्वं यज्ञकर्तारूपं, ध्यानमन्त्ररूपं, च समर्पय। स्रुवं, पुरुषं, बन्धनानि—सर्वं विमोचय, हे ब्रह्मन्। तद्वचनं श्रुत्वा, अनुक्रमेण, यज्ञाग्निषु—गार्हपत्ये, दक्षिणाग्नौ, आदि—हे महर्षे, समर्पयामि। पूर्वाग्नौ अपि, यथाक्रमेण हविः समर्पयन्, प्रत्येकस्थले विश्वपुरुषम्, जगदुत्पत्तिस्थानम्, चिन्तयेत्। मन्त्रशुद्धः, आचारशुद्धः, यज्ञदेवता—यः विश्वरूपः, लोकनाथः, सर्वस्रष्टा—यज्ञकुण्डेषु तत्र तत्र उपस्थितः। विष्णुः, श्वेतरूपेण अहवनीयाग्नौ, कृष्णरूपेण दक्षिणाग्नौ, पीतरूपेण गार्हपत्याग्नौ, हे मुनि, स्थितः। सर्वदा विष्णुः तत्र तत्र वर्तते; सर्वत्र विष्णुः एव, सर्वस्य कारणम्। मन्त्रैः प्रणीतेन जलं, यज्ञारम्भे प्रणीतम् इति कथ्यते; शुभा नदी अपि प्रणीता इति नाम्ना प्रसिद्धा। तत् प्रणीतम् जलम् स्थाप्य, कुशेन शुद्धीकृत्य, शुद्धिकर्मणि कृतः सति, प्रणीतेन जलस्य बिन्दवः पतन्ति।