यदा अहं तस्य उत्पन्नः अभवम्, तदा तं न अपश्यं; मौनं संस्थितः अहं, परमं शब्दं शृणोमि। स शब्दः एवम् उदाहरति— “ब्रह्मन्, स्थावर-जङ्गमं जगत् सृज।” ततः अहं तत्र, हे नारद, तीक्ष्णं वचनं उक्तवान्— “कथं सृजामि? कुत्र सृजामि? किं वा उपादाय सृजामि इदं जगत्?” तदा तमेव शब्दं, या देवी स्वरूपा, विष्णोः प्रेरितया, जगन्माता, जगदीश्वरी, जगद्रूपा, माम् अभाषत्। सा देवी उवाच— “यज्ञं कुरु; ततः शक्तिः त्वयि उत्पद्यते, न संशयः। यज्ञः एव विष्णुः—एषा शाश्वती शिक्षा, हे ब्रह्मन्।” यज्ञकर्तृणां किम् असाध्यं इह लोके वा परत्र? पुनः अहं तां देवीं अपृच्छम्— “कुत्र, केन, किम् विधिना यज्ञः कर्तव्यः? तद् ब्रूहि, हे महाभागे।” तदा सा देवी पुनः उवाच— “या देवी ओंकाररूपा, मातृस्वरूपा, विश्वव्यापिनी, कर्मभूमौ, तत्र यज्ञपतीं पुरुषं पूजय। तदेव साधनम्; तेन, हे पुण्यश्लोक, तम् उपास्य। यज्ञः, स्वाहा, स्वधा, मन्त्राः, ब्राह्मणाः, हविः, इत्यादयः—हरिः एव सर्वम्; तेन विष्णोः सर्वं प्राप्यते।” पुनः अहं देवीम् अपृच्छम्— “कुत्र कर्मभूमिः प्रतिष्ठिता?” तस्मिन् काले, हे नारद, न भगीरथी नर्मदा वा आसीत्; न यमुनाऽपि, न तापी, न सरस्वती, न गौतमी; न समुद्रः, न नदी, न शुद्धसरो वा प्रवाहः। सा शक्तिः पुनः पुनः माम् एवं उवाच। सुमेरु पर्वतस्य दक्षिणे, हिमवत् पर्वतस्य दक्षिणे, विंध्य-सह्ययोः दक्षिणे, सर्वदा सर्वयुगे, शुभा कर्मभूमिः उदेति। तान् वचनान् श्रुत्वा, अहं महमेरुं त्यक्त्वा तत्र प्रदेशे आगतवान्, विचारयन् कुत्र स्थास्यामि। तदा विष्णोः शरीररहितः शब्दः माम् अभाषत्— “इह गच्छ, इह स्थास्य, इह उपविश्य, इह यज्ञसंकल्पं कुरु; स यज्ञः ते सम्पूर्णः भविष्यति।” यदा यज्ञसंकल्पः कृतः, हे देवश्रेष्ठ, यद् वेदाः सर्वे विधिं दर्शयन्ति, तत् तेनैव आचर। इतिहासाः, पुराणानि, यद् वाक्यगोचरं, तत् मम मुखात् उत्पन्नं, स्मृतिमण्डले प्रविष्टम्। वेदानां अर्थः सर्वः तस्मिन् क्षणे ज्ञातः; तदा अहं सुप्रसिद्धं पुरुषसूक्तं स्मृतवान्। तत्र वर्णितानि यज्ञोपकरणानि सर्वाणि निर्मितवान्; तत्र विधिना यज्ञपात्राणि स्थापितवान्। तत्र स्थित्वा, शुद्धः, नियतः, दीक्षितः, हे मुनि, स प्रदेशः मम नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। मम यज्ञस्थानं ब्रह्मगिरिः नाम्ना प्रसिद्धम्, हे महर्षे, चतुश्चत्वारिंशद्योजनपरिमितम्। मम यज्ञस्थानं ब्रह्मगिरेः पूर्वे स्थितम्; मध्यभागे वेदी, दक्षिणे गार्हपत्याग्निः। तत्र अहवनीयाग्निं अपि स्थापितवान्; पत्नीविना यज्ञः न सिद्ध्यति, शास्त्रेषु उक्तम्। तदा अहं स्वं शरीरं द्विधा कृतवान्, हे मुनि; पूर्वार्धेन पत्नी यज्ञसिद्ध्यर्थं उत्पन्ना। द्वितीयार्धेन अहं स्वयम्, श्रुत्यानुसारं, पतिः अभवम्; उत्तमं वसन्तं घृतरूपं कृतवान्, हे नारद। समं दारु, शरद् हविः, वर्षा यज्ञकुशः कृतवान्। सप्त छन्दांसि परिधयः अभवन्; कालः, काष्ठा, निमेषः दारु, पात्रं, कुशः अभवन्। अनादि-अन्तः कालः यज्ञस्थम्भः तथा पशुबन्धनरज्जुः अभवत्। त्रिगुणानां रज्जवः बन्धनरूपाः अभवन्; तत्र पशुः नासीत्; तदा अहं वैष्णवीं वाचं शरीररहितः उक्तवान्। “पशुविना यज्ञः न सम्पूर्णः”; तदा देवी, शाश्वती, शरीररहितः, माम् उवाच— “पुरुषसूक्तेन तं परमं पुरुषं वीर्येण स्तुत्वा।” अहं “तथास्तु” इति उक्त्वा, देवेशं जनार्दनं, स्वस्य कारणं, भक्त्या पुरुषसूक्तेन स्तुतवान्। तदा देवी उवाच— “हे ब्रह्मन्, मां पशुरूपे स्थापय, पुरुषं च नित्यपितरं विदित्वा।” कालस्थम्भस्य पार्श्वे, गुणबन्धैः संयुतं, दर्भे स्थापितं पुरुषं, तं अभिषिञ्चितवान्। तस्मिन् क्षणे, तस्मात् सर्वं अभवत्; तस्य मुखात् ब्राह्मणाः, बाहुभ्यः क्षत्रियाः। मुखात् इन्द्रः अग्निः च, श्वासात् वायुः, कर्णाभ्यः दिशः, शिरसः दिवः। मनसः चन्द्रः, नेत्रयोः सूर्यः, नाभेः अन्तरिक्षम्, ऊरुभ्यः जनाः। पादयोः शूद्रः, पृथिवी, रोमकूपेभ्यः ऋषयः, केशेभ्यः ओषधयः। नखात् ग्राम्य-वन्य पशवः, गुदात्-लिङ्गात् कृमिः, कीटः, पतङ्गः। स्थावर-जङ्गमं, दृश्य-अदृश्यं, तस्मात् अभवत्; मत्तः देवाः पुनः उत्पन्नाः। तदा विष्णोः वाच् पुनः माम् अभाषत्।