यत्र यज्ञकुशस्य अर्पणं वर्णितम्, दीक्षितानां संहतिरेव च, तत्र तद् पुण्यस्थलं सर्वेषु लोकेषु भोगमोक्षप्रदं भवति। तस्य तत्त्वं कथयामि—शृणु, शुभं हि पापनाशनं। विन्ध्यस्य दक्षिणे महान् पर्वतः सह्यनाम्ना स्थितः। तस्य पादात् गोडा, भीमा, रथी आदि नद्यः उत्पन्नाः; तत्र विरजा शुद्धा नदी अस्ति, एकवीरा नदी अपि तत्र। तस्य महिमा कस्यापि वाच्यं न शक्यते; तस्मिन् पर्वते, तस्मिन् पुण्यदेशे, नारद, त्वं सावधानं शृणु। गूढात् गूढतरं रहस्यं वेदेन प्रत्यक्षं उक्तं, शुभं, यत् न ऋषयः, न देवाः, न पितरः, न दानवाः जानन्ति, तत् ते तुष्ट्यर्थं वक्ष्यामि—यद् श्रुत्वा सर्वकामप्रदं भवति। स परमपुरुषः ज्ञेयः—अव्यक्तः, अव्ययः च। तस्मात् अन्यः उत्पन्नः, क्षरः, प्रकृतिसंयुक्तः; निराकारात् साकारः पुरुषः जातः। तस्मात् आपः उत्पन्नाः, आपः च पुरुषः उत्पन्नः; तयोः द्वयोः पद्मं जातम्, तत्र, हे मुने, अहम् अभवम्। भूमिः, वायुः, आकाशः, आपः, अग्निः च—एते, हे मुने, मम पूर्वं प्रथमाः देवताः आसन्। अहम् केवलं एतान् अपश्यं, अन्यत् किञ्चिद् न—न चलनं, न अचलनं; तदा वेदाः नासन्, न अहम् किञ्चिद् अवलोकयितुं शक्तः। यतः अहम् तस्मात् जातः, तं अपि न अपश्यं; तदा मौनं स्थित्वा, परमं वाक्यं श्रुतवान्। “ब्रह्मन्, जगत् सृज—स्थावरं जङ्गमं च।” तदा अहम् तत्र कठोरं वचनं उक्तवान्, नारद—‘कथं सृजामि? कुत्र सृजामि? केन सृजामि इदं जगत्?’ तदा सा दिव्या वाणी, विष्णोः प्रेरितया देवी, जगन्माता, जगद्व्यापिनी, माम् उक्तवती। “यज्ञं कुरु; तदा शक्तिः ते जायते, न संशयः। यज्ञः हि विष्णुः—एषा सनातनी शिक्षा, ब्रह्मन्।” यज्ञिनां किं अप्राप्यं, अस्मिन् लोके परत्र वा? पुनः अहम् तां देवीं अपृच्छम्—‘कुत्र, केन, कः यज्ञः क्रियताम्? कथं यज्ञः क्रियताम्?’ तदा सा माम् उक्तवती। “या देवी ओंकाररूपा, मातृरूपा, विश्वव्यापिनी—कर्मभूमौ, अत्र यज्ञपुरुषं पूजय। तदेव साधनं; तेन, धर्मज्ञ, तम् पूजय। यज्ञः, स्वाहा, स्वधा, मन्त्राः, ब्राह्मणाः, हविः, इत्यादि— हरिरेव सर्वम्; तेन विष्णोः सर्वं प्राप्यते। पुनः अहम् देवीं अपृच्छम्—‘कुत्र कर्मभूमिः स्थापितः?’ तदा, नारद, न भागीरथी, न नर्मदा आसीत्। न यमुना, न तापी, न सरस्वती, न गौतमी; न समुद्रः, न काचित् नदी, न काचित् शुद्धं सरः वा। सा शक्तिः पुनः पुनः माम् एवं उक्तवती। सुमेरोः दक्षिणे, हिमवतः दक्षिणे, विन्ध्यसह्ययोः दक्षिणे च, सर्वदा सर्वयुगे, कर्मभूमिः उदेति, शुभा प्रभायुक्ता। तानि वचनानि श्रुत्वा, अहम् मेरुं पर्वतं त्यक्त्वा, तं देशं आगतः, कुत्र स्थीयेत इति चिन्तयन्। तदा विष्णोः निराकारवाणी माम् उक्तवती— ‘इतः गच्छ, अत्र स्थीय, वा अत्र उपविष्य; अत्र, निश्चित्य यज्ञस्य संकल्पं कुरु। तव यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति।’ संकल्पे कृतः, देवानां श्रेष्ठ, यद् वेदेषु यज्ञविधिः उक्तः, तत् सर्वं आचार्यं कुरु। इतिहासाः, पुराणानि, यद् वाचि विद्यमानं, तत् मम मुखात् उत्पन्नं, स्मृतिस्थलं प्रविष्टम्। वेदार्थः सर्वः तस्मिन् क्षणे ज्ञातः; तदा अहम् प्रसिद्धं पुरुषसूक्तं स्मृतवान्। तत्र निर्दिष्टानि यज्ञोपकरणानि सर्वाणि अहम् निर्मितवान्; तत्र विधिना यज्ञपात्राणि स्थापितवान्। तस्मिन् स्थले, शुद्धः, संयतात्मा, दीक्षितः, हे मुने, तत् क्षेत्रं मम नाम्ना प्रसिद्धं अभवत्। मम यज्ञस्थलं ब्रह्मगिरि नाम्ना विख्यातम्, महामुने, चतुश्चत्वारिंशद् योजनानि विस्तारम्। पूर्वे ब्रह्मगिरेः मम यज्ञस्थलं, मध्ये वेदी, दक्षिणे गार्हपत्याग्निः। तत्र अहवनीयाग्निम् अपि स्थापितवान्; पत्न्याः विना यज्ञः न सिद्ध्यति, शास्त्रेषु निर्दिष्टम्। मम शरीरं द्विधा कृतवान्, हे मुने; पूर्वार्धेन पत्न्याः उत्पत्तिः, यज्ञसिद्ध्यर्थम्। अपरार्धेन अहम् स्वयम्, श्रुतिप्रसिद्धं, पतिः अभवम्; उत्तमं वसन्तं घृतरूपं कृतवान्, नारद। तत्र इन्धनं ग्रीष्मरूपं, शरद् हविः, वर्षा यज्ञकुशः कृतः। सप्त छन्दांसि परिधयः अभवन्; कालः, काष्ठा, निमेषः—इन्धनं, पात्राणि, यज्ञकुशः कृतम्। तदा अनादि अनन्तः कालः यूपरूपेण, हे मुने, पशुबंधरज्जुरूपेण प्रकटितः। त्रिगुणस्य रज्जवः—सत्त्वादयः—बंधनानि अभवन्; तत्र पशुः नासीत्; तदा अहम् विष्णुसंबद्धं वचनं निराकारं उक्तवान्। पशुविना यज्ञः न सम्पूर्णः; तदा देवी, नित्याः, निराकाराः, माम् उक्तवती।