गौतमीनद्याः तीरे देवैः सह शिवः सन्न्यविशत्। तत्र देवाः समागताः, इत्युक्तम्। स्वस्वरथैः समारूढाः देवगणाः शुद्धभावनया विविधानि स्थलानि समुपेत्य, गौतमीतटस्य शुक्लवालुकायाम् उपविविशुः। या सा कृपया सर्वपितॄणां कामदायिनी, तया महेश्वरं स्तुत्वा, सर्वे देवसमूहाः परस्परं त्राणं चिन्तयितुम् आरब्धवन्तः। तत्रैव ते चिन्तयामासुः—"वयम् रिपुभिः बलात् पराजिताः, अस्माकं किं साधनं स्यात्? अस्माकं एकमेव श्रेयः—जयः वा मरणं वा। सतां तु परवशे जीवितं तु निन्द्यं भवति।" तस्मिन्नवेक्षणे, तात, अकाशवाणी प्रववृते। "अलम् उद्वेगेन, देवगणाः! शीघ्रं गौतमीं गच्छध्वम्। तत्र भक्त्या हरिहरौ, द्वौ प्रभू, पूजयध्वम्।" "ययोः प्रसादेन गौदावर्यां किम् दुर्लभं स्यात्?" इति। हर्यीशयोः प्रसादात् देवाः यथेष्टां जयमवाप्य, दिवौकसां रक्षां कृत्वा, सर्वत्र प्रचरन्। यत्र देवसमवायः अभवत्, तत् तीर्थं देवागम इति प्रसिद्धं जातम्। तं देवागमं तत्त्ववेदिनः ऋषयः स्तुवन्ति। तत्र, नारद, अष्ट्युत्साहस्राणि शिवलिङ्गानि सन्ति। स पर्वतः देवागम इति कथ्यते, प्रिय इति च प्रसिद्धः। तस्मात् तत् तीर्थं देवप्रियं नाम्ना ख्यातम्। कुशार्पणं च दीक्षितानां समवायः च उक्तम्; एतत् तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भोगमोक्षप्रदं भवति। अस्य तत्त्वं वक्ष्यामि—शृणु, शुभं पापनाशनं च—विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यनाम महान् पर्वतः स्थितः। तस्य पादेभ्यः नद्यः उत्पन्नाः—गोडा, भीमा, रथी इत्याद्याः; तत्रैव विशुद्धा विरजा नदी, एकवीरा च। तस्य माहात्म्यं केनापि न वर्णयितुं शक्यते; तस्मिन् पर्वते, तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे, शृणु नारद। अहं गुह्याद् अपि गुह्यतरं रहस्यं वक्ष्यामि, यद् वेदेन प्रत्यक्षं निगद्यते, शुभं, येन न ऋषयः, न देवाः, न पितरः, न दानवाः जानन्ति। तव प्रीत्यर्थं तद् वदामि, यद् श्रुत्वा सर्वान् कामान् लभते; स परमपुरुषः ज्ञेयः—अव्यक्तः, नित्यः, अक्षरः। तस्मात् अन्यः सृष्टः, विनाशी, प्रकृतिसंयुक्तः; तस्माद् अमूर्तात् स मूर्तिमान् पुरुषः जातः। तस्मात् आपः समुत्पन्नाः, आपः च पुरुषं जनयामासुः; ताभ्यां कमलं जातम्, तत्राहं समुत्पन्नः, मुनिवर। पृथिवी, वायु, व्योम, आपः, अग्निश्च—एते, मुनिवर, मम पूर्वं देवताः आसन्। अहं तान् एव दृष्टवान्, अन्यद् किञ्चिद् न—न चलं, न अचलम्; तस्मिन् काले वेदाः नासन्, न च अहं किञ्चिद् अवेदिषम्। यतः तस्मात् जातः, तं न अपश्यं; तदा मुनिश्रेष्ठ, मौनं स्थित्वा, परमां वाणीं शुश्राव। "ब्रह्मन्, जगत् सृज—स्थावरं जङ्गमं च।" तदा तत्र अहं उग्रं वचनं उक्तवान्, नारद—"कथं सृजामि? कुत्र सृजामि? केन वा इदं जगत् सृजामि?" तदा सा वाणी, या देवीशक्तिरित्युच्यते, विष्णुप्रेरिता, जगन्माता, जगद्व्याप्ता, मम प्रति उक्तवती—"यज्ञं कुरु; तदा शक्ति: निष्पन्ना स्यात्, न संशयः। यज्ञ एव विष्णुः—एष धर्मः सनातनः, ब्रह्मन्।" यज्ञिनां किम् अत्र परत्र वा दुर्लभं? पुनः तां देवीं पप्रच्छ—"क्व, केन, कथं यज्ञः कर्तव्यः? ब्रूहि मे, शुभे! कथं यज्ञः संपाद्यः?" तदा सा उक्तवती—"या देवी ओंकाररूपिणी, मातृवत् विश्वव्यापिनी, तस्यां कर्मभूमौ यज्ञपुरुषं पूजय।" एष एव उपायः; तेन, साधो, तम् उपास्य। यज्ञः, स्वाहा, स्वधा, मन्त्राः, ब्राह्मणाः, हविः, इत्यादयः—हरिः एव सर्वम्; तेन विष्णोः सर्वं प्राप्यते। पुनः अहं तां पप्रच्छं—"कुत्र सा कर्मभूमिः प्रतिष्ठिता?" तस्मिन्न काले, नारद, न भागीरथी, न नर्मदा आसीत्। न यमुनाऽपि, न तापी, न सरस्वती, न गौतमी; न समुद्रः, न काचिद् नदी, न किञ्चित् पुण्यसरो वा प्रवाहः। सा शक्तिः पुनः पुनर् एवं माम् उक्तवती—"सुमेरोः दक्षिणे पार्श्वे, हिमवत्पर्वतस्य च दक्षिणे, विन्ध्यसह्ययोः दक्षिणे, सर्वदा सर्वयुगेषु, सा कर्मभूमिः उदेति, शुभदा।" एवं तस्याः वचः श्रुत्वा, अहं मेरुं पर्वतं त्यक्त्वा, तत्र प्रदेशं प्राप्तवान्, कुत्र स्थेयमिति चिन्तयामास। तदा विष्णोः अकाशवाणी माम् उक्तवती—"इतः गच्छ, अत्र स्थेहि, अत्र उपविश; अत्रैव यज्ञसंकल्पं कुरु। तव यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति।" यदा यज्ञसंकल्पः कृतः, देवश्रेष्ठ, वेदैः यत् यत् विधिपूर्वकं निर्दिष्टं, तत् सर्वं समाचरेः। इतिहासपुराणानि, अन्यच्च यद्वाच्यं, मम मुखात् उत्पन्नानि, स्मृतिसंस्थानि अभवन्। सर्वं वेदार्थं तत्रैव क्षणे ज्ञातवान्; ततः प्रसिद्धं पुरुषसूक्तं स्मृतवान्। तत्र निर्दिष्टानि सर्वाणि यज्ञसाधनानि समारब्धानि; तत्रैव यथाविधि यज्ञपात्राणि सम्यक् संस्थापितानि। तस्मिन्नेव स्थले, विशुद्धः, जितेन्द्रियः, दीक्षितः स्थित्वा, मुनिवर, स देशः मम नाम्ना प्रसिद्धः जातः।