स्वर्गः देवतानां स्वाधीनः आसीत्, पृथिवी तु असुराणां; कर्मभूमिं गृहीत्वा असुराः सर्वत्र व्याप्य स्थिताः। ततः असुरैः यजमानाः, ये देवतानां भागदायिनः आसन्, विनिपातिताः; तेन सर्वे देवगणाः स्वीययागभागविहीनाः अभवन्। तस्मिन् दुःखिताः सन्तः ते मम समीपं समुपेत्य पप्रच्छुः—"किं कर्तव्यम्?" अहम् अपि तान् देवगणान् अवोचम्—"युद्धेन बलात् असुरान् विजित्य, यूयं पृथिवीं, स्वीयान् क्रियाः, हविः, कीर्तिं च पुनः प्राप्स्यथ।" इति उक्त्वा, ते युद्धकामाः देवाः पृथिवीं प्रति ययुः। तत्र दैत्यदानवराक्षसाः अपि स्वबलदर्पेण संयुक्ताः, विजयलुब्धाः, युद्धाय प्रस्थिताः। अहिः, वृत्रः, बलिः, त्वष्टा, नमुचिः, शम्बरः, मयः—एते चान्ये च बहवः पराक्रान्ताः असुराः तत्र सन्नद्धाः। अग्निः, इन्द्रः, वरुणः, त्वष्टा, पूषा, अश्विनौ, मरुतः, लोकपालाश्च—एते सर्वे विविधयुद्धकुशलाः देवाः तत्र अभवन्। सर्वे दानवाः दक्षिणसागरे स्थित्वा, दक्षिणदिशं प्रति युद्धे महत् प्रयत्नं कुर्वन्तः अवस्थिताः। त्रिकूटः पर्वतराजः राक्षसानां पुरी आसीत्; तेन वनेन सर्वे ते दक्षिणसागरं प्रति जग्मुः। तत्र मलयपर्वते सर्वे संगतान्; स एव मलयदेशः तदा देवशत्रूणां संगमस्थानम् अभवत्। गौतम्याः तटे शिवः देवैः सह उपस्थितः; तत्रैव देवगणाः संमिलिताः इति श्रूयते। स्वस्वरथान् आरुह्य, शुद्धचित्ताः, विविधेषु स्थलेषु देवाः गौतम्याः वेलायां समागताः। या सर्वपितॄणां कामदायिनी, सा देवी, महेश्वरं स्तुत्वा, सर्वे देवगणाः परस्परं रक्षार्थं चिन्तयामासुः। तत्रैव ते विचारयन्तः, "वयं शत्रुभिः बलात् पराजिताः, किं साधनं अस्ति? केवलं जयः वा मृत्युः एव श्रेयः; श्लाघ्यस्य जीवितं प्रतिपक्षबलाधीनं गर्हितम्।" इति। तस्मिन्नेव क्षणे, हे पुत्र, अशरीरवाणी समजनि। सा वाणी—"अलमस्तु दुःखेन, देवगणाः! शीघ्रं गौतम्याः गच्छन्तु; तत्र भक्त्या हरिहरौ, द्वौ ईश्वरौ, पूजयन्तु।" इति उक्त्वा, "गौदावर्यां तयोः प्रसादेन किमपि दुर्लभं नास्ति।" इति च। हरये ईशाय च तुष्टे, देवाः स्वाभिलषितविजयं प्राप्य, स्वर्गवासिनः रक्षिताः, सर्वत्र गतवन्तः। यत्र देवगणानां संमिलनम् अभवत्, तत् तीर्थं 'देवागम' इति ख्यातम्; सत्यदर्शिनः मुनयः देवागमं स्तुवन्ति। तत्र, हे नारद, अष्टसहस्राणि शिवार्चनलिङ्गानि सन्ति; स एव पर्वतः देवागमः इति प्रसिद्धः, प्रिय इति च कथ्यते; तस्मात् स तीर्थः देवप्रियः अभवत्। कुशस्यार्पणं, दीक्षितानां संमिलनं च उक्तम्; एष तीर्थः सर्वेषु लोकेषु भोगमोक्षप्रदः। अधुना अस्य तत्त्वं वक्ष्यामि—शृणु, शुभं पापनाशनम्; विन्ध्यस्य दक्षिणे सह्यनामकः महान् पर्वतः स्थितः। तस्य पादात् गोडा, भीम, रथी इत्यादयः नद्यः उत्पन्नाः; तत्र विशुद्धा विरजा, एकवीरा च प्रवहन्ति। तस्य माहात्म्यं कश्चन पूर्णतया वक्तुं न शक्नोति; तस्मिन् पर्वते, तस्मिन् क्षेत्रे, शृणु, हे नारद। गुह्याद् गुह्यतरं रहस्यं वेदप्रत्यक्षं शुभं वक्तास्मि; न तद् ऋषयः, न देवाः, न पितरः, न दानवाः जानन्ति। तव तुष्टये अहं तद् वदामि; शृण्वतः सर्वकामदं; स एव परमपुरुषः विज्ञेयः—अव्यक्तः, अच्युतः च। तस्मात् अन्यो व्यक्तः, प्रकृतिसंयुक्तः, उत्पन्नः; तस्माद् अमूर्तात् देही पुरुषः जातः। तस्मात् आपः अभवन्; आपः च पुरुषः; तयोः कमलं जातम्; तत्रैव अहं, हे मुनि, उत्पन्नः। पृथिवी, वायु, आकाश, आपः, अग्निः च—एते पंच महाभूतानि मया पूर्वं दृष्टानि; अन्यद् किञ्चिदपि न दृष्टम्; न चरं, न स्थावरम्; तदा वेदाः अपि न आसन्; अहं किमपि न पश्यामि। यतः अहं तस्मात् जातः, तं न दृष्टवान्; तदा मौनं स्थित्वा, अहं परमवाणीं शुश्रावम्—"ब्रह्मन्, सृज जगत्, स्थावरजङ्गमम्।" तदा अहं उक्तवान्—"कथं सृजामि? कुत्र सृजामि? केन सृजामि?" इति। सा एव वाणी, देवी स्वरूपा, विष्णोः प्रेरणया, जगन्माता, जगद्व्यापिनी, मम प्रति अवदत्—"यज्ञं कुरु; तदा शक्ति उत्पद्यते न संशयः। यज्ञः एव विष्णुः—एष सनातनः धर्मः, हे ब्रह्मन्।" यज्ञिनां किं दुर्लभं लोकेऽस्मिन्वा परत्र वा? पुनः अहं तां देवीं पप्रच्छ—"कुतः, केन, किमर्थं यज्ञः कर्तव्यः? कथं च कर्तव्यः?" तदा सा अवदत्—"या देवी ओंकाररूपिणी, मातृस्वरूपा, विश्वव्यापिनी; कर्मभूमौ अत्र यज्ञपुरुषं पूजय।" एष एव उपायः; तेन, हे साधो, तं पूजय। यज्ञः, स्वाहा, स्वधा, मन्त्राः, ब्राह्मणाः, हविः च—सर्वं हरिः एव; तेन सर्वं विष्णोः प्राप्यते।