यत् गरुडेन जराशोकविनाशाय समानीतम्, यत्र सर्पाः अभिषिक्ताः, तत् 'सर्पस्थानम्' इति प्रसिद्धम्। गरुडः रसान्तलात् यद् आपः आनीय, सा एव गङ्गाजलम् सर्वपापविनाशिनी सर्वेषां भवति। तया रसान्तलसमुत्थया गङ्गाजलसम्भवया सर्पाणां जरा अपाकृताः, अतः सा 'सर्पजीवनी' इति ख्यातम्। जराशोकविनाशाय गङ्गायाः दक्षिणे तीरे अमृतरससम्भारवती वंजरानदी समुत्पन्ना। या गङ्गा रसान्तलसम्भूता, सा एव मृत्युलोके प्रकटिता, या जरा-दुःख-दारिद्र्यनाशिनी अपि अस्ति। तयोः सङ्गमे यत् स्थलं, तत्र किं वर्णनीयम्? केवलं स्मरणमात्रेण पापकूटानि विनश्यन्ति। तत्र स्नानदानयोः फलं को वर्णयितुं समर्थः? तत्र शतसहस्राणि तीर्थानि सन्ति, इति मनीषिणः वदन्ति। नान्यत्र वंजरासङ्गमसमं तीर्थं अस्ति, यत् सर्वसमृद्धिदायकं सर्वपापकूटविनाशनं च; स्मरणमात्रेण आपदः अपि नश्यन्ति। तत्रैव देवागमाख्यं तीर्थं अस्ति, यत् सर्वकामफलदं सुखदं च, लोकानां भोगमोक्षप्रदं, पितृणां तुष्टिदायकं च। तत्र यद् अद्भुतं जातम्, तत् ते कथयामि, हे नारद। सुरासुरयोः वित्तहेतोः स्पर्धा अभवत्। स्वर्गः देवानां, पृथ्वी असुराणां; असुराः कर्मभूमिं गृहीत्वा सर्वत्र व्याप्य स्थिताः। ते असुराः देवयज्ञभागदातॄन् हत्वा, सर्वान् देवगणान् भागविहीनान् अकुर्वन्। तदा दुःखिता देवाः माम् उपेत्य पप्रच्छुः—"किं कर्तव्यम्?" अहम् उक्तवान्—"युद्धेन असुरान् जित्वा, भूमिं, यज्ञान्, कीर्तिं च पुनः प्राप्स्यथ।" एवमुक्त्वा, ते देवाः रणोत्सुकाः पृथ्वीं प्रति प्रस्थिताः। दैत्यदानवराक्षसाश्च स्वबलमदन्विताः, विजयाकाङ्क्षिणः, संयुक्ताः अभवन्। अहिः, वृत्रः, बलिः, त्वष्टा, नमुचिः, शम्बरः, मयः—एते चान्ये च बहवः वीराः तत्र सन्नद्धाः। अग्निः, इन्द्रः, वरुणः, त्वष्टा, पूषा, अश्विनौ, मरुतः, लोकपालाश्च विविधयुद्धकौशलसम्पन्नाः तत्र स्थिताः। ते सर्वे दानवाः दक्षिणसागरे स्थित्वा दक्षिणदिशं प्रति महद् यत्नं कृतवन्तः। त्रिकूटो नाम पर्वतः राक्षसानां पुरी आसीत्; तेन वनमार्गेण सर्वे दक्षिणसागरं प्रति गताः। तत्र मलयपर्वते सर्वे संमिलिताः; सा मलयराज्यप्रदेशः देवशत्रूणां संगमभूमिः अभवत्। गौतमीतीरे देवैः सहितः शिवः स्थितः; तत्रैव देवाः संमिलिताः इति श्रूयते। देवाः स्वस्वरथान् आरोह्य, शुद्धचित्ताः, गौतमीतीररेणुकान्तारेषु तत्र संस्थिताः। सा गौतमी, या सर्वपितृकामदायिनी, कृपया देवमहेश्वरं स्तुत्वा, सर्वे देवगणाः परस्परं रक्षां चिन्तयितुम् आरब्धवन्तः। तत्रैव ते विचारयामासुः—"वयं रिपुभिः बलात् पराजिताः, किं उपायः? अस्माकं एकमेव श्रेयः—विजयो वा मृत्युः वा; शूराणां पराधीनजीवनं न शोभनम्।" तस्मिन्नन्तरे, हे पुत्र, आकशवाणी अभवत्—"शान्तिं कुरुत, हे देवगणाः! शीघ्रं गौतम्यां गच्छत; तत्र भक्त्या हरिहरौ पूजयत।" गोडावरीतीरे तयोः प्रसादेन, दुष्करं किमपि नास्ति।" तयोः हर्यीशयोः प्रसादात्, देवाः यथाकांक्षितं विजयम् आप्तवन्तः, स्वर्गवासिनः रक्षितवन्तः च। यत्र देवसंघः समागतः, तत् तीर्थं 'देवागम' इति ख्यातम्। तं देवागमं सत्यविदः ऋषयः स्तुवन्ति। तत्रैव, हे नारद, अष्ट्यष्टिसहस्राणि शिवलिङ्गानि सन्ति। सः पर्वतः देवागमः इति प्रसिद्धः, प्रियः इति अपि; तस्मात् तीर्थं देवप्रियं इति विख्यातम्। कुशसमर्पणं च दीक्षितानां संनाहश्चोक्तम्; सर्वेषु लोकेषु एतत् तीर्थं भोगमोक्षप्रदं। तस्य स्वरूपं वदामि—शृणु, पुण्यं पापनाशनम्। विन्ध्यदक्षिणे सह्याख्यो महान् पर्वतः स्थितः। तस्य पादात् गोडा, भीम, रथी आरभ्य नद्यः प्रवहन्ति; तत्रैव विशुद्धा विरजा नदी, एकवीरा च। तस्य महात्मनः महिमानं कः वर्णयितुं शक्नुयात्? तस्मिन् पर्वते, तस्मिन् पुण्यप्रदेशे, शृणु, हे नारद। गुह्यात् गुह्यतरं रहस्यं वेदप्रत्यक्षं, मङ्गलम्, न ऋषयः, न देवाः, न पितरः, न दानवाः जानन्ति—तत् ते वक्ष्यामि। तव प्रीत्यर्थं वदामि—यद् श्रुत्वा सर्वकामान् लभते; स एव परमपुरुषः ज्ञेयोऽव्यक्तः, नित्यः। तस्मात् अन्यः प्रकृतिसंयुक्तः क्षरः उत्पद्यते; तस्माद् अमूर्तात् मूर्तिमान् पुरुषः जातः। तस्मात् आपः उत्पन्नाः, आपः तः पुनः पुरुषः; तयोः संयोगात् पद्मम् अभवत्, तत्राहम् उत्पन्नः। पृथिव्या वायुः, आकाशः, आपः, अग्निः—एते पूर्वं मया दृष्टाः, त एव आदिदेवताः। अहम् अन्यन्न किञ्चिद् अपश्यं—न चलं, न अचलम्; तदा वेदानाम् अभावः, अहम् अपि किञ्चिद् न पश्यामि स्म।